Temel mücadele insan ile makine arasında değildir. İnsanı, toplumu ve doğayı merkeze alan teknoloji anlayışı ile gücü ve kârı merkeze alan tekelci teknoloji anlayışı arasındadır. Unutmamalıyız ki yapay zekayı demokratikleştirmek mücadelesi, geleceği demokratikleştirme mücadelesinin bir parçasıdır
Sedat Şenoğlu
İnsanlık tarihi boyunca her büyük teknolojik sıçrama üretim biçimleriyle birlikte, insanın kendisini, toplumsal ilişkilerini ve değerler dünyasını da yeniden şekillendirmede köklü etkiler yaratmıştır. Matbaanın bilgi tekellerini sarsması, sanayi devriminin emek ve sınıf ilişkilerini dönüştürmesi, internetin iletişim yapısını değiştirmesi gibi yapay zeka (YZ) teknolojisi de insanlık tarihinde yeni bir kırılma noktası oluşturmaktadır.
YZ bugün sağlık, eğitim, bilimsel araştırma, çevre yönetimi, üretim ve gündelik yaşamda büyük olanaklar yaratmaktadır. Hastalıkların erken teşhisinden iklim modellerinin geliştirilmesine, bilgiye erişimin demokratikleşmesinden ağır ve tehlikeli işlerin azaltılmasına kadar geniş bir yararlılık potansiyeli taşımaktadır. Ancak aynı teknoloji, toplumsal gözetimin yaygınlaşması, insan davranışlarının manipülasyonu, emek süreçlerinin güvencesizleşmesi, kültürel tekleşme, karar süreçlerinin algoritmik yapılara devredilmesi, ekonomik ve siyasal gücün dar merkezlerde yoğunlaşması gibi tarihsel riskleri de beraberinde getirmektedir.
Dolayısıyla temel odaklanma ve çözümleme eksenimiz YZ’nın ne kadar gelişebileceği üzerine değil, YZ’nın hangi toplumsal değerlerin hizmetinde, kim tarafından, nasıl ve hangi denetim mekanizmalarıyla geliştirileceği olmalıdır.
Teknoloji tarafsız değildir
Yaygın liberal-teknolojik anlayış uzun süre teknolojiyi tarafsız bir araç olarak değerlendirmiştir. Buna göre sorun teknolojide değil, onun kullanım biçimindedir. Ancak bilimsel temelli demokratik teknoloji felsefesi bunun eksik ve sorunlu bir yaklaşım olduğunu göstermektedir. Teknolojiler, onları üreten toplumların egemenlik ilişkilerini yansıtan ekonomik çıkarlarını, iktidar ilişkilerini, kültürel kabullerini, değer sistemlerini kendi içinde taşırlar.
Bir yapay zeka sistemi yalnızca matematiksel algoritma değildir; hangi verilerle eğitildiği, hangi amaçla üretildiği ve kimin denetiminde olduğu onun toplumsal karakterini belirler. Bu nedenle demokratik yaklaşım açısından temel hedef, insanların teknolojiye uyarlanması değil, teknolojinin demokratik toplum değerlerine uyarlanması olmalıdır.
Yapay zekanın temel toplumsal risk alanları
- a) Dijital kapitalizm ve veri tekelleşmesi: Bugünkü YZ gelişiminin önemli bölümü büyük teknoloji şirketlerinin kontrolündedir. Veri, yeni çağın stratejik kaynağı haline gelmiştir. Bu durumun yarattığı başlıca sonuç ve sorunlar şu kategoriler altında ele alınabilir:
1) İnsan davranışlarının ekonomik değere dönüştürülmesi
2) Kişisel yaşamın metalaşması
3) Küresel teknoloji eşitsizliklerinin büyümesi
4) Toplumların kendi dijital gelecekleri üzerindeki söz hakkının azalması.
Bu bağlamda “veri kimin mülkiyetindedir?” sorusu temel politik sorularından biridir. Demokratik alternatif yaklaşım, veriyi özel mülkiyetçi tekelciliğin egemenlik alanından çıkaran toplumsal bir ortaklaşma olarak değerlendirme ve geliştirmeye dayanmalıdır.
- b) Algoritmik iktidar ve demokrasi sorunu: YZ sistemleri giderek işe alım, kredi değerlendirme, güvenlik, kamu hizmetleri, bilgi akışının düzenlenmesi gibi alanlarda karar süreçlerine dahil olmaktadır. Ancak toplum tarafından anlaşılmayan ve denetlenmeyen algoritmalar yeni bir teknokratik yönetim biçimi yaratabilir.
Demokratik yaklaşım şu ilkelerden hareket etmelidir; algoritmik şeffaflık, toplumsal denetim hakkı, açıklanabilir yapay zeka, insan iradesinin korunması, karar süreçlerinde demokratik katılım.
- c) Kültürel çeşitlilik ve tek tipleşme riski: YZ sistemleri büyük veri kümelerinden öğrenir. Ancak bu veriler çoğu zaman güçlü kültürlerin, büyük dillerin ve merkez ülkelerin ağırlığını taşır. Apaçık ki bu durum, YZ teknolojisinin küresel kültürel eşitsizlikleri yeniden ve yeniden, üstelik daha ağır ve kalıcı etkiler üreten bir zemin ve araç rolü oynayacağı anlamına gelir.
Tam de bu nedenle farklı dillerin korunması, yerel kültürel hafızaların dijitalleştirilmesi, çoğulcu veri politikaları, kültürel çeşitliliğe duyarlı modeller yaratma toplumsal duyarlılığının ve mücadelesinin geliştirilmesi büyük önem kazanmaktadır.
Demokratik toplum perspektifi ve yapay zeka
Demokratik toplum örgütlenmesi perspektifi, toplumu yalnızca devlet ve piyasa ilişkilerinden ibaret gören anlayışın tam karşısına halkların, kadınların, emekçilerin, yerel dinamiklerin, ekolojik hareketlerin ve kültürel toplulukların eşitlik ve özgürlük temelinde kendi kendini örgütleme ve yönetme hakkını ve mücadelesini koyar.
Bu perspektiften YZ tartışmasına bakıldığında bazı temellerden söz edebiliriz.
- a) Merkezi tekel yerine demokratik katılım: YZ’nın geleceği devletlerin, orduların, büyük şirketlerin tekelci stratejik aracı olma rekabetine bırakılamaz. Alternatif toplumcu politika, toplumsal politik örgütlenmeler, demokratik kitle örgütleri, yerel toplumsal yapılar, üniversiteler, bağımsız araştırmacılar tarafından katılımcı biçimde tartışılan halkçı demokratik teknoloji yönetimidir.
- b) Ekolojik yapay zeka: YZ’nin enerji tüketimi, veri merkezleri ve doğal kaynak kullanımı ekolojik bir meseledir. Ekolojik paradigma açısından sorunun güncelliği ve çözümsel arayışlar; daha güçlü yapay zeka nasıl yapılır ekseninde değil, daha az kaynak tüketen, doğayla uyumlu teknoloji nasıl geliştirilir yönünde olmalıdır.
- c) Kadın özgürlükçü teknoloji yaklaşımı: Teknoloji tarihi büyük ölçüde erkek egemen kurumlar tarafından şekillendirilmiştir. Bu YZ için de tümüyle geçerlidir. Buradan hareketle, YZ modelleri ve uygulama alanlarında algoritmalardaki cinsiyet önyargılarının giderilmesi, teknoloji üretiminde kadın katılımının artırılması, bakım emeği ve toplumsal ihtiyaçların merkeze alınması talebi ve mücadelesi kadın özgürlükçü yaklaşım açısından hayatidir. Kadınların mevcut teknoloji sistemine dahil edilmesi bir amaç olarak savunulmakla beraber, teknolojinin hangi değerlerle kurulduğunu eleştirel ve dönüştürücü biçimlerde yeniden tartışmak kurucu görevler açısından esas alınmalıdır.
Yapay zekayı demokratikleştirmek
Yapay zeka insanlık için kaçınılmaz biçimde ne kurtuluş ne de felaket anlamına gelir. Ancak bu teknolojik gelişimin çözümünü arayan sorusu da tam karşımızda durmaktadır: İnsanlık kendi yarattığı teknolojinin nesnesi mi olacak, yoksa onu özgür, eşitlikçi, çoğulcu ve ekolojik bir yaşam doğrultusunda demokratik biçimde yönlendiren özne mi olacaktır? Öyleyse, sorun etik-politik düzlemde ele alınmalı ve sorunun yanıtının çözüm gücü olma bilinciyle mücadele edilmelidir. Temel mücadele insan ile makine arasında değildir. İnsanı, toplumu ve doğayı merkeze alan teknoloji anlayışı ile gücü ve kârı merkeze alan tekelci teknoloji anlayışı arasındadır.
Unutmamalıyız ki yapay zekayı demokratikleştirmek mücadelesi, geleceği demokratikleştirme mücadelesinin bir parçasıdır.
