- ‘Finale de kalınca bir umut belki sansür yıkılıyor olabilir mi dedik. Ama o umut sonrasında ortamı görünce ‘geçmeyecek’ dedik. Türkiyelilik yoktu orada. Türkiye’deki kültür, kozmopolitik yapı yoktu. Tamamen Türklük üzerine bir diyalog vardı’
- ‘Buraya Fransa’dan da Cannes’dan da temsilciler gelmişti. Gözlemlediğimiz şu ki bizi Fransız ekibi finale taşımıştı ve Türk ekibin birinci olmamızı engellediği gibi bir durum gerçekleşti. Bu, içinde olduğumuz ortamda çok belliydi’
- ‘Bütün projelerin hepsi izletildi ve hepsinde diyaloglar vardı. İngilizce olan da vardı. Ama bizim projemizin sadece diyalogsuz kısmının gösterilmesi art niyetli bir durum. Çünkü 8 dakikalık projenin yaklaşık 7 dakikası diyaloglu, şarkı da Kürtçe, hiçbiri verilmedi’
Nezahat Doğan
Dünyadaki ilk ve tek Kürtçe çocuk kanalı olan Zarok TV, klasik bir çocuk kanalı veya yayıncılık mecrası olmanın ötesinde, ana dili üzerindeki baskı, şiddet ve asimilasyona karşı tarihi ve kültürel bir hafıza oluşturma misyonu taşıyor. Bir çocuğun doğduğu andan itibaren kendi kültürü, dili, kimliği ile büyümesini engelleyen sisteme karşı, Zarok TV çocukların kendi ana dilinde düşünmesi ve düş kurabilmesi için stratejik bir öğrenme ve bilgilenme alanı sunuyor.
Zarok TV’nin animasyon ekibi, yapay zeka araçlarını kullanarak ilk Kürtçe yapay zekâ uygulamalı çocuk yapımı olan “Pirsên Azad” animasyon dizisini yaptı. Dizi 13 bölümden oluşuyor. Çocukların felsefi ve yaratıcı sorularına kendi dillerinde yanıt arayan Kürtçe animasyon dizi, başvurduğu World AI Film Festival’in (WAIFF) Türkiye ayağında teknik başarısı ve içeriğiyle ilk üçe girerek finale kaldı. Ancak Fransa’nın Cannes şehrinde düzenlenecek olan World AI Film Festival’ine (WAIFF) katılmak üzere seçilmesi beklenen “Pirsên Azad”, Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürü Birol Güven’in de yer aydığı WAIFF Türkiye 2026 jürisi tarafından sansürüne uğradı. Yarışmaya katılan diğer yapımların fragmanlarında Türkçe diyaloglar yer alırken, “Pirsên Azad”ın tanıtım fragmanında Kürtçe diyaloglar sansürlendi ve sadece müzikal bölümü kısa bir kesit olarak gösterildi. Evrensel değerlerin ve normların dışlandığı, arka planında çok sesliliğin, çok kültürlüğün ve çok dilliliğin yok sayıldığı bir zihniyetin sonucunda verilen kararla “Pirsên Azad”ın Cannes’a gidecek animasyonlar arasında yer alması engellendi. Peki, WAIFF 2026 İstanbul’da nasıl bir süreç gelişti? Kürtçe yapay zekâ filmi hangi engele takıldı? Yapay zekâ destekli bir Kürtçe animasyon dizisi yaratma fikri nasıl doğdu? “Pirsên Azad” çocukların dünyasında nasıl bir pencere açmayı hedefledi? Tüm bu soruları, filmin yönetmeni Ceren Asık Demir ve animasyon ekibinden Erdal Timur ile konuştuk.
- Kürtçe ilk yapay zekâ dizisini gerçekleştirdiniz. Nasıl oldu ve buraya kadar geldiniz?
Ceren Asık Demir: Kürtçe alanında evet bir ilk. Bu yarışmayı ve festivali görünce göndermek istedik ve derece yaptık, finalde yarıştık. Ancak politik sebeplerden kaynaklı olarak finali geçemedik.
- Finali neden geçemediniz? Politik sebeplerden neyi kastediyorsunuz?
Ceren Asık Demir: Kürtçe olmasından kaynaklı… İlk 3’e girdik ama geçemedik. Dizide bir çocuk karakterimiz var ve bilim sorgulamaları üzerine kurulu, sosyolojiyi de felsefeyi de matematiği de biyolojiyi de kapsıyor, bunu merak duygusuyla yapıyor. Dizi bunları Kürtçe anlatıyor. İlk üçe kaldığımız festivalde, bazı bölümler fragman olarak yayınlanıyordu ama bizim filmimizdeki diyaloglar kesilmişti ve sadece müzik kısmı verilmişti.
- Kürtçeye bir sansür mü uygulandığını mı söylüyorsunuz?
Ceren Asık Demir: Evet, Kürtçeye bir sansür vardı ve bu çok belliydi. Bizim projemiz festivalde yarışan bütün projelerden çok çok iyiydi. Çünkü yapay zekâ devamlılık ve kalite anlamında oldukça detay isteyen bir alan ve çok iyi hazırlanmıştık.
- Peki ne oldu da seçilemediniz?
Ceren Asık Demir: Buraya Fransa’dan da Cannes’dan da temsilciler gelmişti. Gözlemlediğimiz şu ki bizi Fransız ekibi finale taşımıştı ve Türk ekibin birinci olmamızı engellediği gibi bir durum gerçekleşti. Bu, içinde olduğumuz ortamda çok belliydi.
- Nasıl belliydi?
Ceren Asık Demir: Sunumlarda, birebir diyaloglarda sürekli bir Türklük vurgusu vardı.
- Siz festivali nasıl duydunuz? Ve nasıl başvurdunuz?
Ceren Asık Demir: Biz duyuruyu ve organizasyonu gördük, kendi projemizi gönderdik. Projemize de çok güveniyorduk. 13 bölümlük bir dizi, her bölüm 10 dakika sürüyor ve sonunda 130 dakikaya tekabül ediyor. Bu yapay zekâ yarışması için devamlılığı sağlamak açısından iki bölüm gönderdik. Ama Kürtçe olduğundan dolayı mutlaka dile takılır ve bize geri dönüş yapmazlar diye düşünüyorduk.
- Sanatta hâlen dil bariyerine takılma çok keskin bir sorun olarak mı duruyor? Bu, ne kadar iyi iş yaparsanız yapın önünüzde bir engel mi oluşturuyor?
Ceren Asık Demir: Kesinlikle öyle ve bunu birebir gördük.
- Ne hissetiniz?
Ceren Asık Demir: Biz yıllardır en iyi işi yapsak da dil bariyerine takılıyoruz. Kürt olmak bu ülkede “yok” demek oluyor. Kullanılan dil ve ortamda bu çok hissediliyordu. Finale kadar giden projeleri de gördük. Öncesinde o projelerin hepsine baktık ve “tamam biz kesin aldık, seçildik,” dedik. Çünkü bizim projemiz çok üst düzeyde bir projeydi ve çok detaylı hazırlanmıştık.
- Nasıl hazırladınız projenizi, diğer projelerden farklılığı neydi?
Erdal Timur: Yapay zekâ projelerinde olan hataları ve tolere ettikleri, normal karşıladıkları hiçbir şeyi biz normal karşılamadık. Çalışırken bütün görsellerini, devamlılık sorunlarını tek tek eşitleyerek ilerledik. Kurgusunu kendimiz yaptık. Yapay zekâ ile alakalı bir şey yoktu. Sesini kendimiz yaptık. Özellikle müzik alanında çalıştık. Bunun için seslerini özellikle yaptık, dublajını yaptık. Ciddi prodüksiyon isteyen bir işti. Her şeyi tamamdı ve direkt yayınlanabilir bir projeydi. Televizyona da yaptığımız için özenli olmak istemiştik. Finale de kalınca, bir umut, belki sansür yıkılıyor olabilir mi dedik. Ama o umut sonrasında ortamı görünce “geçmeyecek,” dedik. Türkiyelilik yoktu orada. Türkiye’deki kültür, kozmopolitik yapı yoktu. Tamamen Türklük üzerine bir diyalog vardı. Birol Güven de jüriydi. Onu öğrendikten sonra zaten o jüriden geçemeyeceğimizi anladık.
- Peki nasıl bir proje ödül aldı?
Ceren Asık Demir: Türklüğü anlatan bir projeydi. Zaten her şey biraz bizim hissettiğimiz gibi oldu. Sonuçlar açıklandığında bizim kesinlikle seçilmez dediğiniz projeyi seçmişlerdi. Organizasyonda da ideolojik bir yaklaşım vardı açıkçası. Sunumlara da katılan insanlara da baktığımızda o Türklük kavramını sürekli dile getiren bir festival vardı. O hissediliyordu. AY yapım temsilcileri de öyle…
- Fransa’dan gelen temsilcilerin yaklaşımı nasıldı?
Ceren Asık Demir: Onlar tamamen “Yapay zekayı nasıl daha iyi bir noktaya taşıyabiliriz? Görünmeyen insanları, emek veren insanları nasıl daha fazla görünür hale getirebiliriz?” anlayışındaydılar. WAIFF başkanı bile “sorgulayan, merak eden içerikler olmak zorunda,” diye bir konuşma yaptı. Zaten o konuşmadan sonra bizim proje buna uygun dedik.
- Eserinizin seçilmemesine dair nasıl bir gerekçe sunuldu?
Ceren Asık Demir: İfade edilmedi. Bir diyaloğumuz olmadı bu konuda açıkçası, Sormadık da. Onlar da hiçbir şey söylemedi. Çünkü finaldeki bütün projelerin hepsi izletildi ve hepsinde diyaloglar vardı. İngilizce olan da vardı. Ama bizim projemizin sadece diyalogsuz kısmının gösterilmesi art niyetli bir durum. Çünkü 8 dakikalık projenin yaklaşık 7 dakikası diyaloglu, şarkı da Kürtçe hiçbiri verilmedi.
- O bölümlerin hiçbiri verilmeyip intro mu geçti? Peki diğer projeler?
Ceren Asık Demir: Kürtçe olan kesimler verilmedi. Diyalog kısımları sansürlenmişti. Ama diğer projeler gösterildi.
- Peki finale kadar gelmenizi nasıl açıklıyorsunuz?
Ceren Asık Demir: Projemiz iyi olduğu için buraya kadar geldik. Ama sonra finalde Kürtçe olmasını istemediler. Açıkçası buraya kadar gelmeyi de projenin iyi olmasını göz ardı edemediler diye yorumluyoruz.
- Kürtçe yapılmış bir filmin bu tarz bir festivale katılıp dereceye gelmiş olması dilin, kültürün ana dilinin dahi yasaklandığı bir yerde ne anlama geliyor?
Erdal Timur: Bir çocuk kendi anadilinde soru soramıyorsa, bilimsel kavramlara Kürtçe erişemiyorsa, kendi dilini konuşamıyorsa burada bir eğitim sorununun yanında bir eşitlik problemi var. Temel haklar ve adalet problemi var. Kürt çocukları tam da bunu yaşıyor. Biz de Zarok TV’de yürüttüğümüz bütün çalışmaları bu hassasiyetle ele almaya çalışıyoruz. Aslında bu proje biraz da bunu hedefliyordu. Çocuk bilimi, sosyolojiyi ya da felsefeyi neden kendi dilinde öğrenemesin? Aslında biraz bu soruyla yola çıktık ve projeyi aslında bu amaçla da yaptık. Zarok TV’nin genel amacı da bu. “Pirsên Azad” da çok güçlü bir proje… Sadece çocuklar için değil, yetişkinler için de sorguladığı şeyleri rahatlıkla anlayabileceği bir yapım.
- Bu dizinin altyapısı, içeriği, ayrıntısı nasıl oluştu?
Erdal Timur: Biz yapay zekaya yönelik çok yeni bir ekibiz. Dünya ile birlikte biz de entegre olalım dedik. Biraz daha gelişince de neden kendi çalışmalarımızı buna entegre etmeyelim dedik. Çünkü farklı alanlarda animasyon birimlerimiz, iki ve üç boyutlu çalışma yaptığımız yerler de vardı. Televizyon olarak bizim bir yapay zekâ birimimiz olsun, dünyadan geri kalmayalım istedik. Her alanda yetkin arkadaşlar seçildi ve bunu yaparken de bir proje ile başlayalım dedik. Bu projede hem çocuklara hem gençlere ve her kesime hitap eden bir proje olmalı, bir alt metni olsun ve bir tarihsel yerde de dursun istedik. Süreç içinde hem çalıştık hem geliştik ve bu dizi çıkmış oldu.
- Bu işe yapay zekâ katmak ve yapay zekâ ile tam entegrasyonu sağlamak nasıl oluştu? Çünkü bu yeni teknolojinin yanlış kullanılırsa çok ciddi handikapları da var. Yapay zekâ doğru kullanıldığı sürece çok daha etkili işler ortaya çıkabilir. Doğru kullanma mantığı ya da şekli nedir?
Erdal Timur: Açıkçası öncesinde iki boyutlu, üç boyutlu film vardı ve çok zaman gerektiriyordu. “Pirsên Azad” projesinin 8 dakikalık bir bölümü önceki sistemde yaklaşık bir yılımızı alırdı ama biz 13 bölümü yapay zekâ ile 2 ayda bitirdik. Bizi hızlandıran, bizi biraz daha çabuk ilerleten bir araç olarak görüyoruz. Tabi handikapları var. Mesela manuel animasyonda animatör yönetmen biraz daha kendi ruhunu katabiliyor ama yapay zekada bu, yapay zekanın kendi insafına kalmış bir durum. 10 yıl boyunca Zarok TV’nin genel yayın yönetmeni bütün içecekleri izledikten sonra yayına gidiyordu. Bunun verdiği bir tecrübe vardı. Bütün tecrübeleri ve bilgi ve deneyimleri birleştirdik en iyisini elde etmeye çalıştık. Yapay zekadaki o ruhsuzluğu ortadan kaldırmak istedik. Diziye ruh katmaya çalıştık.
- Sistemsel olarak Kürtlerin kültürel ve anadili hakkının verilmediği yerde bu haklar için bir mücadele yürütülüyor. Ama dil ve eğitim alanında hem sizin gerçekleştirdiğiniz projeler hem de Zarok TV nasıl bir boşluğu dolduruyor?
Erdal Timur: 11 yıldır Zarok TV’de çalışıyorum ve açıkçası 7 yaşına kadar da Kürtçeyi bilmeyen biriydim. Ardından o sistemle birebir yüzleşen biriyim. Her şeyi çok net biliyorum. Sistemin dil konusunda çok net bir şekilde tavırlı olduğu, o dili yok etmeye ve bitirmeye çalıştığı bir dönemde Zarok TV o boşluğu doldurmaya çalıştı.
- “Pirsên Azad” projesinden bahsedersek bazı kavramları ben yeni yeni duydum açıkçası. “Pirsên Azad” projesi çocuklara gramer ve terminoloji olarak da daha etkili bir eğitim mi sağlıyor?
Erdal Timur: Kürdistan’da hakikaten o boşluğu dolduran alanlar biraz zayıf. Çocuklar için daha çok akademik eğitimler olmalı. Var ama yeterli değil. Biz bununla uğraşıyoruz. Hakikaten çok zor bir durum. Biz Zarok TV olarak Kürtçeyi direkt olarak yayınlamıyoruz. Bizim alanında yetkin dil danışmanlarımız var. Kendi içimizde bir akademi de oluşturmaya çalışıyoruz. Akademik anlamda, dil anlamında bir boşluğu doldurmaya çalışıyoruz.
- Bu sadece bir televizyonun sorumluluğu değildir, denebilir mi?
Erdal Timur: Evet değil. Ayrı bir ciddi sorumluluğumuz var ve bu hassasiyetle herkesin çalışmasını, bize destek olmasını, diğer çalışanlara da destek olmasını istiyoruz. Çünkü gerçekten bir televizyon kanalının da ötesinde bir misyonu var Zarok TV’nin ve ona göre de hareket etmeye çalışıyoruz. Projeleri yaptığımız zaman belki 10 defa dil alanına gönderiyoruz, teyit ediyoruz. Biz de anadilde eğitim almadığımız, o boşluk bizde de olduğu için elimizden geleni yapıyoruz dil konusunda.
- Kendi eksiklikleriniz içerisinde siz de öğrenmeye gayret ediyorsunuz. Nasıl bir yüzleşme oluyor o zaman?
Erdal Timur: 11 yıldır özel sektörde çalışıyorum. Televizyona başladığımda Kürtçeyi anlama seviyesinde değildim. Kürtçenin mecburi olarak konuşulamadığı 90’yı yıllarda çok öğrenemedik. Televizyonla başladıktan sonra o asimilasyon gerçekten yüzüme ciddi bir şekilde çarptı. Çocuklar bu noktada daha iyi anlıyorum.
- Nasıl?
Erdal Timur: Kendi dilinde teknik terimleri öğrenmekten çok keyif alıyorum. Yeni bir şey öğrendiğimde, gördüğümde, araştırdığımda, dil anlamında bana yeni bir şey kattığını da… Çok keyif alıyorum ve çok huzurlu bir şeye de dönüşmüş oluyor. Çünkü kendi dilin, kendi ana dilin ve kendi toprağına dönmüş gibi oluyorsun.
- Yaşadığımız coğrafyaya ve Kürdistan’a da baktığımızda, kültürel alanın yaşatılması konusunda her kesime çok ciddi sorumluluklar düşüyor. Bugün Kürt alanında pek çok çalışmalar, yapıtlar, projeler var. Bugün sanatın daha etkili konuşabilmesinin yolu, yöntemi ve sorumluluğu ne olmalı?
Ceren Asık Demir: Sansürlere takılıyoruz hala. Birçok kesimin sansürüne takıldığımız için belki onların önüne geçebilecek adımların olması gerekli. Dijital, çok hızlı tüketilen bir çağda yaşıyoruz. Bence bu handikaba düşmemek gerekiyor. Popüler olma ve kendini gösterme değil de daha kalıcı işler yapmak gerekiyor. Gündelik tüketime çok fazla açık olmayan ama çocuklara da izleyene de bir şeyler vermesi üzerine filtrelerimiz var.
- “Pirsên Azad” devam edecek mi? Bundan sonra hedefleriniz nedir?
Ceren Asık Demir:”Pirsên Azad”ın devamını yapmak istiyoruz. Daha iyi bir versiyonla. Zaten yapay zekâ ile ilgili çalışmalarımız devam edecek. Ekibimiz büyüyor. Bu alanda Kürtler neden ilk olmasın? Tabi bu çabayla, emekle mümkün. İnsan gücü de bilgisi de lazım. Zarok TV olarak da açıkçası yapay zekayı sadece animasyon bölümünde değil, diğer bilimlerinde de stüdyoda da dublajda da müzik alanında da kullanmaya başladık. Ama daha önce bizim için bilgisayar, klavye araçtı. Şu anda yapay zekâ bir araçtır. İnsan emeği, insanın yönlendirmesi bizim için çok büyük bir öneme sahip. Çünkü eğer öyle olmazsa çok mekanik ve izlenmeyen bir proje ortaya çıkacaktır. Bu önemi dikkate alıp bütün birimlerimizi entegre etmeye çalışıyoruz.
