Tarih, asla yıkılmayacağı sanılan kutsallıkların, dokunulmaz kabul edilen tabuların ve “asla düşünülemez” denilen sınırların tek bir hamleyle yerle bir edildiği kırılma anlarıyla dolu. Toplumlar ve nizamlar kendilerini korumak adına görünmez kurallar, ilahi dokunulmazlıklar ve aşılması teklif dahi edilemez kırmızı çizgiler icat etti, etmeye devam ediyor. Bu çizgiler yüzyıllar boyunca yerinde durdukça, kitleler o nizamın ebedi olduğuna, o çizgi aşılırsa göğün yarılacağına, kıyametin kopacağına veya tanrıların gazap yağdıracağına inandı. Oysa toplumsal ve siyasal tarihte “eşiği aşma” anı burada başlar. Bir aktör ortaya çıkar, o nihai tabuyu acımasızca yıkar, geriye dönüşü olmayan bir kapıyı aralar ve herkesin dehşetle beklediği o kozmik felaketin gerçekleşmediği görülür. Gökyüzü yarılmaz, güneş kararmaz; geriye sadece oyunun kurallarının bütünüyle değiştiği, eski ahlaki ve hukuki bariyerlerin buharlaştığı çıplak ve vahşi bir gerçeklik kalır.
Antik Mezopotamya’da Sümer şehir devletleri yüzlerce yıl boyunca savaştı; ancak bu savaşların sarsılmaz bir ahlakı ve sınırı vardı. Düşman ordusunu yenebilirdiniz ama kente girip tapınakları yağmalayamazdınız; çünkü her tapınakta kenti koruyan kutsal bir tanrının yaşadığına inanılırdı. Umma Kralı Lugalzagesi, bu dinsel korkuyu anlamsız bularak Lagaş’a girdi, tapınakları yaktı ve zenginliklerini yağmaladı. İnsanlar tanrıların gazabını beklerken hiçbir şey olmadı; aksine Lugalzagesi güçlenip tüm şehirleri fethetti. Tanrıların sessizliği devasa bir inanç şoku yarattı, eski kısıtlı savaş nizamını yıktı ve Sargon’un Akad İmparatorluğu’nu kuracağı topyekûn şiddet ve imparatorluklar çağını başlattı. Benzer bir eşik, Büyük İskender’in Yunan dünyasının kalbi sayılan Tebai şehrini yerle bir edip erkeklerini katlederek kadın ve çocuklarını köleleştirmesiyle aşıldı. Bir kültür merkezine yönelen bu amansız şiddet, dönemin nükleer şokuydu; muhalefeti dehşetle felç ederek kitleleri sindirdi ve Doğu fetihlerinin kapısını ardına kadar açtı.
Aynı felç edici mekanizma yeni kıtada da işledi. İspanyol fatihler, Aztek ve İnka medeniyetlerinin “tanrı-kral” kabul ettiği Montezuma ve Atahualpa’yı öldürdüklerinde iki hükümdarı katletmiş olmadılar, yerli halkların zihinsel ve dinsel işletim sistemini de çökerttiler. Tanrılarının aciz kaldığını gören devasa kitleler, tabunun yıkılışı karşısında teslim oldu. Doğu’da ise beş asırlık Abbasi hilafeti 1258’de benzer bir zihinsel zırha sığınmıştı. Saray âlimleri Moğol hükümdarı Hülagü Han’ı, “Halife’nin bir damla kanı yere düşerse güneş kararır, kıyamet kopar” diye uyarıyordu. Hülagü bu dokunulmazlığı pratik ve dehşet verici bir kurnazlıkla aştı. Halife Müstasım’ı bir halıya sardırıp atların ayakları altında çiğneterek kan akıtmadan öldürttü. Dicle kitapların mürekkebiyle kararırken güneş kararmadı; İslam dünyası tarihinin en sarsıcı entelektüel ve siyasal kırılmasını yaşadı.
Osmanlı’da padişah “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi”ydi. Tahttan indirilebilir, hanedan içi hesaplaşmada boğdurulabilirdi ama bir kulun, bir askerin ona el sürmesi tahayyül dahi edilemezdi. 1622’de yeniçeriler Genç Osman’ı sokaklarda teşhir edip Yedikule Zindanları’nda boğarak katlettiğinde, hanedanın kutsallık halesi geri dönülmez şekilde parçalandı. Çok değil, birkaç on yıl sonra İngiltere’de Kral I. Charles, kralların yetkiyi yalnızca Tanrı’dan aldığına inanan bir kıtanın gözleri önünde kendi tebaasının kurduğu mahkemede yargılandı ve başı kesildi. Mutlak otorite artık Tanrı’nın değil, kurulan dünyevi mahkemenin ve siyasetin konusu haline gelmişti.
Bu eşikler her zaman kılıçla ve kanla aşılmadı; düşüncenin ve tahayyülün sınırlarında da benzer depremler yaşandı. 1791’de Haiti’de köleler ayaklanıp Napolyon’un ordusunu yenerek bir devlet kurduğunda, Batı aydınlanması bu devrimi “olurken bile düşünülemez” saydı; zira dönemin ırkçı zihin dünyasında kölelerin kendi kaderini tayin edebileceği bir kategori dahi yoktu.
Güney Afrika’da Apartheid rejiminin lideri De Klerk’in 1990’da Mandela’yı 27 yıllık zindandan çıkarıp dört yıl sonra onun yardımcısı olmayı kabul ettiği o dönüşüm de dönemin koşullarında imkânsız bir uzlaşmaydı. Bilimde dahi 19. yüzyılın sonunda fiziğin bittiği, zamanın mutlak aktığı sanılırken, İsviçre’de bir patent ofisinde Einstein’ın zamanın ve uzayın büküldüğünü ispatlaması, insanlığın evrenle kurduğu bütün mutlak gerçeklik algısını bir anda yıktı.
Daha onlarca mesele ve kırılma anı anlatılabilir.
Bu örnekler aynı tarihsel gelişmenin parçaları değil. Kimi özgürleşmenin, kimi büyük yıkımların, kimi düşünsel değişimin hikâyesi. Hepsini ilerleme olarak okumak da mümkün değil. Tarihsel eşiklerin aşılması, insanlığın mutlaka daha iyi bir döneme geçtiği anlamına gelmiyor. Bir tabu bazen insanları baskı altında tutuyor. Bazen de toplumları geri dönülmesi mümkün olmayan felaketlerden koruyor.
Bütün bu tarihsel kavşakların bize anlattığı yalın ve ürkütücü bir hakikat var. Bir nizamda “olmaz, yapılamaz, teklif dahi edilemez” denilen ne varsa, sadece onu kıracak irade ve koşullar henüz bir araya gelmediği için öyle görünür. Ve o eşik bir kez aşıldığında, eski ahlak kırıntılarının yerini yeni dönemin acımasız kuralları alıyor.
Bugün dünya siyaseti, insanlık tarihinin en nihai, en dehşet verici tabusunun eşiğinde duruyor. Nedir bu? Nükleer silahların savaşta yeniden kullanılması…
Soğuk Savaş boyunca “karşılıklı garantili imha” doktrini sayesinde nükleer silahlar, tam da yıkıcılıkları nedeniyle bir daha asla kullanılamayacak bir tabu olarak kodlandı. Hiroşima ve Nagazaki’den bu yana insanlık, nükleer bir saldırının dünyanın sonu anlamına geleceğini, bu yüzden hiçbir aklın tetiğe basamayacağını varsayarak kendini sahte bir güvenlik zırhına hapsetti.
Oysa bugün küresel güçler dengesi hızla çözülüyor. Her bloğun diğerini varoluşsal bir tehdit olarak tanımladığı, konvansiyonel savaşların tıkandığı, jeopolitik çıkmazların derinleştiği bir vasatta nükleer silahlar yeniden açık bir seçenek olarak masaya sürülüyor. Hatta kasım ayının ilk günlerinde yaşanan tartışma, bu tehlikenin nasıl siyasi gündeme girdiğini açık biçimde gösterdi. 1 Kasım 2026’da Amerikalı yorumcu Tucker Carlson, Trump yönetiminin İran’daki Pickaxe Mountain adlı yeraltı tesisine karşı birkaç gün içerisinde nükleer saldırı düzenleyebileceğini ileri sürdü. Carlson, İsrail Başbakanı Netanyahu’nun bu yönde baskı yaptığını iddia etti. Haber ve yorumlar kısa sürede uluslararası basına yayıldı. Nükleer saldırının olası sonuçları, hedefin derinliği ve kullanılabilecek silahlar tartışılmaya başlandı.
Hasılı, doktrinler esnetiliyor, “taktik nükleer” adı altında bu silahın yerel ve yönetilebilir ölçeklerde kullanılabileceği yalanı dolaşıma sokuluyor. Süper güçlerin açıkça nükleer kullanım simülasyonları yaptığı, istihbarat raporlarının nükleer hazırlık iddialarıyla küresel kamuoyunu adım adım bu fikre alıştırdığı bir cinnet evresindeyiz.
Lugalzagesi’nin tapınakları yağmalarken kıyametin kopmayacağını kanıtlaması gibi; Hülagü’nün halifeyi çiğnetirken güneşin kararmadığını göstermesi gibi; bugün de bir güç merkezi sınırlı bir taktik nükleer başlığı patlatıp “bakın, kıyamet kopmadı, dünya dönmeye devam ediyor” dediği anda insanlık geri dönüşü olmayan o nihai eşiği aşmış olacak.
Nükleer tabu bir kez delindiğinde, arkasından gelecek olan şey barış değil; sınırların, caydırıcılığın ve uluslararası hukukun bütünüyle buharlaştığı, nükleer şantajın gündelik diplomasinin olağan diline dönüştüğü topyekûn bir şiddet ve kaos çağıdır. Bunun en rafine tanımı ‘kapitalist modernite’dir. Tarihte her eşik aşıldıktan sonra yeni bir dönem başladı. İnsanlık bugün kendi sonunu hazırlayan bu nihai eşiğin kıyısında gözlerini kapamış bekliyor; ancak tarih uyarıyor. Aşılmaz sanılan her eşik, bir gün onu çiğnemeye cüret edenlerin ayakları altında kalır…
Konuyu içeriden güncel meselemize bağlayarak bitireyim.
Yukarıda çizdiğimiz, kısmen karanlık envanterin içinde iki kayıt başka bir şey fısıldıyor. İlki, Haiti’de düşünülemez olan özgürlüktü; oldu. İkincisi ise Güney Afrika’da düşünülemez olan barıştı; apartheid partisinin lideri, yirmi yedi yıl hapiste tutulan Mandela ile müzakerelere oturdu ve siyaset galip geldi, dört yıl sonra Mandela’nın yardımcısı olarak yemin etti. Kimse mümkün görmüyordu; mümkün oldu. Demek ki eşikler yalnız uçuruma açılmıyor. Düşünülemezin iki yüzü var diyebiliriz. Felaket de düşünülemezdir, barış da.
Tarih ikisinin de bir sabah, herkes “olmaz” derken gerçekleştiğini gösteriyor.
Bugün siyasetin önündeki soru, eşiğin aşılıp aşılmayacağı değil. Beş bin yıllık kayıt ortadadır. Eşikler aşılmak için vardır. Soru şu: Hangi eşik? İnsanlık ya Lugalzagesi’nin yolunu bir kez daha, bu kez dönüşü olmayan ölçekte yürüyecek; ya da Mandela’nın kapısından geçecek. Her şeyin bu gergin bekleyişle sonsuza dek sürmesi ihtimallerin en zayıfı olsa gerek. Tarih, önünde uzun süre beklenen eşiği eninde sonunda birine aştırıyor. Düşünülemez olan, olacak. Siyasetin işi, hangisinin olacağını seyretmek değil, seçmektir. Barışı seçersek, barış olur.
