Mezopotamya Ekoloji Hareketi’nden Agit Özdemir ile Kürdistan’da artan GES projelerini konuştuk:
- Bir evin çatısındaki panel de GES’tir, bir merayı kaplayan yüz seksen bin panel de. Bu yüzden ‘GES’e ihtiyaç var mı” sorusunu doğru sormamız lazım: Evet enerjiye ihtiyacımız var. Köylünün merasını, su yollarını, hayvanın otladığı toprağı sermayeye açan mega santrallere ihtiyacımız yok.
- Üretilen elektrik köye gitmiyor, şebekeye satılıyor. Kâr holdingin hesabına, karbon kredisi İstanbul’daki şirketlerin ‘sürdürülebilirlik’ raporuna, panelin yarattığı yıkım ise köylünün toprağına düşüyor. Yani Batı’nın tüketimi temize çekiliyor, bedeli Kürdistan’ın köylüsüne ödetiliyor.
- GES’ler Kürdistan’da sömürgeciliğin yeni yüzü. Sürecinin konuşulduğu, silahların sustuğu yerde iş makinelerinin sesi yükseliyor… Mera gidince hayvan gidiyor, hayvan gidince geçim gidiyor, geçim gidince göç başlıyor. Geriye boş bir köy, dikenli tellerle çevrili bir panel tarlası ve bir güvenlik kulübesi kalıyor.
- Arzoxlî’nin bağlı olduğu (Sûr) belediyenin imzasının bulunduğu bir dosyada GES’in yer alması, halkın gözünde çelişki olarak okunuyor. Üstelik raporda bu GES’in nereye kurulacağı, ne kadar alan kaplayacağı, kimin işleteceği, mera ve tarım arazisine dokunup dokunmayacağı hakkında tek bilgi yok.
- DTSO, Büyükşehir Belediyesi ve Sur Belediyesi’nin ‘GES bağlantı projesi’ önerisinin yer aldığı raporda keşke enerjinin neden özelleştirildiğine, dağıtımın neden kâr güden bir şirketin insafına bırakıldığına dair tek bir cümle olsaydı… Keşke raporda bakım ve onarım talepleri de olsaydı…
- Endüstriyel tarım yerine doğal tarımı esas alan, bu ekolojik tarımın enerji ihtiyacı, kanal üstlerine ve çatılara kurulan, kooperatiflerin işlettiği santrallerle karşılanabilir. Enerji, şirketlerin tekelinden çıkarılıp kooperatifin, komünün eline verilmeli. Yerel yönetimler bu dönüşümün öncüsü olabilir
Şirin Bayık
Kürdistan’da devam eden sömürgecilik politikalarının yeni yüzü madencilik.. Petrol, kaya gazı derken şimdi peş peşe GES’ler kurulmaya başlandı. Kürdistan coğrafyasında 2020’den beri 104 enerji projesinin hayata geçirildiğini belirten Mezopotamya Ekoloji Hareketi’nden Agit Özdemir, “GES’ler Kürdistan’da sömürgeciliğin yeni yüzünü ifade ediyor. Ruhsat Ankara’da veriliyor, lisans EPDK’dan çıkıyor, ortak İstanbul’da ya da iktidar partisinin il teşkilatında seçiliyor, elektrik şebekeye satılıyor” dedi. Kürdistan’da enerji politikaları ve GES’leri ekolojist Agit Özdemir ile konuştuk.
- GES nedir ve GES’ler bizim için bir ihtiyaç mıdır?
GES, yani güneş enerji santrali, güneş ışığını fotovoltaik paneller aracılığıyla elektriğe çeviren bir tesis. Bir evin çatısındaki birkaç panel de GES’tir, yüz yirmi yedi hektarlık bir merayı baştan sona kaplayan yüz seksen bin panel de. Teknoloji aynı, ama ölçek, mülkiyet ve karar biçimi tamamen başka bir dünyayı anlatıyor. Bu yüzden “GES’e ihtiyacımız var mı” sorusunu doğru sormamız lazım: Evet enerji bir insan hakkı ve enerjiye ihtiyacımız var. Köylünün merasını, gölün su yollarını, hayvanın otladığı toprağı sermayeye açan mega santrallere ihtiyacımız yok.
Rakamlara bakalım. Türkiye’nin elektrik kurulu gücü bu yaz 126 bin megavatı geçti, bunun 27 bin megavattan fazlası güneşten geliyor. Kurulu güç, en sıcak yaz gününde şebekeden çekilen elektriğin çok üzerinde duruyor. Yani ortada karanlıkta kalan bir ülke yok, kapasitesi tüketiminin önüne geçmiş bir enerji piyasası var. Yeni enerji alanlarında amaç toplumun ihtiyaçlarını karşılamaktan öte enerji piyasası üzerinden rant oluşturmaktır. Hesaplamalara göre yalnızca çatılarda en az 120 gigavatlık güneş potansiyeli bulunuyor, bu da ülkenin yıllık elektrik tüketiminin yüzde 45’ine denk geliyor. Çatılar, otoparklar, sanayi siteleri, kanal üstleri dururken meraya yönelmek bir ihtiyaçtan doğmuyor, bir tercihten doğuyor. Bu, şirketlerin kârını artıran, müştereklerin gaspı üzerinden toplum üzerindeki tahakkümü derinleştiren bir tercih ve en ucuz araziyi, en az direnç beklenen yeri, en kolay gasp edilebilecek müştereği arıyor.
- GES’ler kimin için kurulur?
Bu soruya cevap vermek için santralin tabelasına bakmak yeterli. İstanbul, Ankara merkezli büyük şirketler de var, yerelde kendini Kürt sermaye sınıfının temsilcisi olarak gören şirketler de var. Adilcevaz Çanakyayla’da proje sahibi, uzun yıllar AKP Bitlis milletvekilliği yapmış Vahit Kiler’in ailesine ait Kiler Holding. Diyarbakır Sur’a bağlı Arzoxlî’de, yani Kervanpınar’da, 540 dönümlük merayı 49 yıllığına alan Zenkar şirketinin sahibi AKP Diyarbakır il yönetiminin eski üyelerinden. Urfa Viranşehir’de ise İstanbul’un dev holdinglerinden Kalyon, 13 bin dönüm merayı yüz altmış bin panelle kaplamak istiyor. Bu tablo bize enerji politikasının kimin elinde şekillendiğini açıkça gösteriyor: siyasi iktidar ile yerel sermaye aynı masada oturuyor, köylü ise itiraz etmek için o masanın kapısında jandarma barikatıyla karşılaşıyor.
Üretilen elektrik köye gitmiyor, şebekeye satılıyor. Kâr holdingin hesabına, karbon kredisi İstanbul’daki şirketlerin “sürdürülebilirlik” raporuna, panelin yarattığı yıkım ise köylünün toprağına düşüyor. Büyük şirketler kendi fabrikalarının, veri merkezlerinin, alışveriş merkezlerinin tükettiği elektriği Kürdistan’ın meralarına kurdukları santrallerle “mahsuplaştırdıklarını” söylüyor. Yani Batı’nın tüketimi temize çekiliyor, bedeli Kürdistan’ın köylüsüne ödetiliyor. Bu yüzden biz üç soruyu her zaman soruyoruz: Kimin için enerji, ne için enerji, hangi tür enerji? Mega GES’ler bu üç sorunun hiçbirine halkın lehine bir cevap vermiyor.
- GES projelerinin ekolojik yaşam literatüründeki yeri nedir?
Literatürde iki ayrı hat var. Birinci hat teknik ve iyimser: Güneşi fosil yakıtın karşısına koyuyor, karbon salımını hesaplıyor, megavat başına maliyetin düşüşünü kutluyor. İkinci hat ise politik ekolojiden geliyor ve sorunun asıl özüne iniyor: Bu enerji kimin toprağında, kimin rızasıyla, kimin yararına, nasıl üretiliyor?
Bu ikinci hatta önemli kavramlar var. Bunlardan biri “yeşil gasp”: Çevre koruma ve iklim değişikliği adı altında toprakların, suların, ormanların yerel halkın elinden alınması. Bu bazen merkezi çıkan bir yasayla olabiliyor, bazen de kolluk kuvvetleri eşliğinde zor yoluyla olabiliyor. Bir diğer mesele “mülksüzleştirme yoluyla birikim”; bu kavram müştereklerin nasıl sermaye birikim süreçlerine dönüştürüldüğünü anlatıyor. Bu mesele dünyanın birçok noktasında tartışılıyor. Kuzey Afrika’da Fas’taki dev Ouarzazate GES üzerinden “yeşil sömürgecilik” tartışması yapılıyor. Norveç’te Sámi halkının ren geyiği otlaklarına kurulan Fosen rüzgar santrali için dava açıldı. Yüksek Mahkeme 2021’de lisansların yerli halkın haklarını ihlal ettiğine hükmetti, ama türbinler yıllarca dönmeye devam etti. Bu örnek bize hukukun kazanımlarının sermaye karşısında ne kadar kırılgan kaldığını gösteriyor. Savur Taşlık’ta, Adilcevaz Çanakyayla’da yaşadığımız da bunun bir benzeri. Arzoxlî’deki hukuki kazanımda da böyle bir risk var.
- GES’ler kurulduğu bölgede nasıl bir etki bırakır?
Önce toprağa bakalım. Panelin altında kalan toprak ışıktan, nemden, doğal sıcaklık döngüsünden kopuyor. Toprağın mikrobiyolojisi, organik maddesi, su tutma kapasitesi on yıllar içinde çöküyor. Panel söküldüğünde bile o toprak eski verimine kolay kolay dönemiyor. Çanakyayla’da santral alanı, 2019’da doğal sit ilan edilen Batmış Gölü’nü besleyen dere yataklarının ve yeraltı akışlarının üzerinde duruyor. Arazi tesviyesi bu su yollarını keserse göl kuruma riskiyle karşı karşıya kalacak; turnaların, balabanların, küçük kerkenezlerin üreme alanı yok olacak.
Sonra suya bakalım. Yüz binlerce panelin düzenli yıkanması gerekiyor, iklim değişikliğinden en fazla etkilenen/etkilenecek olan Mezopotamya havzasında, kuraklığın her yıl derinleştiği bir coğrafyada bu ciddi bir su yükü demek. O kirli suyun nereye akacağına dair ÇED raporlarında bağlayıcı tek bir satır bulamıyoruz. Panellerdeki kurşun, kadmiyum gibi ağır metaller kırılan, eskiyen modüllerden toprağa ve yeraltı suyuna sızma riski taşıyor. Bir de tarih var. Bu topraklar binlerce yıllık yerleşimlerin, höyüklerin üzerinde duruyor. Arzoxlî’de proje alanı birinci derece arkeolojik sit; mahkemenin yürütmeyi durdurma gerekçelerinden biri de buydu. Panel tarlası yalnızca merayı değil, bu coğrafyanın hafızasını da örtüyor.
Ve en ağır etki toplumsal olanı. Çanakyayla’da 13 bine yakın küçükbaş hayvan o merada otluyor. Köyün muhtarı açıkça söylüyor: “Biz bu hayvanları nereye götüreceğiz?” Arzoxlî’deki köylüler de aynı şeyi söylüyor: “Bu alanın GES olması demek tamamen hayvancılık yapamamamız demek.” Van Edremit’te santral kurulan köylerde insanlar bize “Protesto ettik ama çare bulamadık” diyor; hayvanlar satıldı, tarım bitti. Mardin Mazıdağı’nın Balpınar köyünde arazinin üçte biri zaten madene ve demiryoluna gitmiş, şimdi son meraya GES kuruluyor. Köylüler, “Burayı da alırlarsa köyün hayvancılığı kökten biter” diyor. Mera gidince hayvan gidiyor, hayvan gidince geçim gidiyor, geçim gidince genç nüfus metropollere göç ediyor. Geriye boş bir köy, dikenli tellerle çevrili bir panel tarlası ve bir güvenlik kulübesi kalıyor. Üstüne köylünün kendi tarlasına geçişi jandarma tarafından engelleniyor, toprağını savunanın ifadesi alınıyor. Yani GES’in bıraktığı iz bir enerji izinden çok, bir mülksüzleşme, yoksullaşma ve yerinden edilme izi.
- Mera alanı ile GES alanının çakışması, halk ile şirketlerin karşı karşıya gelmesi demek oluyor. Bu krizi doğuran temel etken ne?
Temel etken müştereklerin metalaştırılması. Mera, Türkiye hukukunda köylünün ortak kullanımına bırakılmış, yüzyıllardır kuşaktan kuşağa aktarılan bir müşterek. Kimsenin tapusu yok, ama herkesin hakkı var. İşte bu “kimsenin tapusu yok” durumu, sermayenin gözünde en ucuz ve en savunmasız arazi anlamına geliyor.
Bu kapıyı hukuken açan adım, 24 Temmuz 2025’te yürürlüğe giren 7554 sayılı kanun oldu. Mera Kanunu’nda yapılan değişiklikle mera, yaylak ve kışlaklar yenilenebilir enerji yatırımlarına tahsis edilebilir hale geldi. Daha önce 2017’de Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği’nde yapılan değişiklikle GES’ler için koruma mesafeleri esnetilmişti. Yani kriz kendiliğinden doğmadı, yasa yasa, yönetmelik yönetmelik inşa edildi.
Bunun yanına işlevsizleştirilmiş bir de ÇED mekanizmasını da koyalım. Çanakyayla’da İnceleme Değerlendirme Komisyonu 2024’te raporu eksik buldu, şirket proje alanını 130 metre kaydırıp yeniden başvurdu, köylülere haber verilmeden yapılan ikinci toplantıda “ÇED Olumlu” kararı çıktı. Mardin’deki Taşlık GES’te mahkeme ÇED’i iptal etti, şirket alanı biraz oynatıp yeni süreç başlattı. Arzoxlî’de bilirkişi heyeti projeyi mevcut haliyle uygun bulmadı, dava sürerken EPDK 49 yıllık lisansı verdi. Ama köylülerin çadır nöbeti boşa gitmedi; 4 Kasım’da mahkeme, merayı, arkeolojik siti ve erozyon riskini gerekçe göstererek projenin yürütmesini durdurdu. Urfa Halfeti’de mahkeme ÇED’i reddetti, şirket yine de Danıştay’a koştu. Ağrı Diyadin’de il genel meclisi projeyi iki kez reddetti, şirket jandarma eşliğinde sahaya girdi. Halkın da yerel meclislerin de “hayır”ı bir engel gibi görülüyor.
Ve son halka siyaset ile sermayenin iç içe geçmesi. Lisansı alan şirketlerin sahipleri iktidar partisinin il yönetimlerinden, milletvekili sıralarından geliyor. Böyle bir tabloda köylünün karşısında bir şirket durmuyor, şirketin arkasında kaymakamlığıyla, jandarmasıyla, bakanlığıyla bütün bir devlet aygıtı duruyor. Kriz tam da burada doğuyor: Enerji planlaması halkın ihtiyacından koparılıp kâr hesabına ve güvenlik politikalarına bağlandığında, toprağın/yaşamın asli unsuru olan halk ile kâğıt üzerindeki yeni “sahipleri” karşı karşıya geliyor.
- GES’e karşı çıkarsak enerjisiz mi kalırız? Alternatif enerji kaynakları var mıdır?
Bu soru bize hep korkutmak için soruluyor. Barajlara itiraz ettiğimizde de “susuz mu kalalım” dendi, HES’lere itiraz ettiğimizde de “karanlıkta mı oturalım” dendi. Oysa bugün kurulu gücü tüketiminin çok önünde giden bir ülkeden bahsediyoruz. Sorun enerjinin azlığında yatmıyor, enerjinin nasıl, kimin için ve nerede üretildiğinde yatıyor.
Bizim itirazımız güneşe yönelmiyor, güneşin sermaye eliyle tekelleştirilmesine yöneliyor. Alternatif zaten önümüzde duruyor. İlk adım tasarruf: Binaların yalıtımı, kayıp-kaçağın azaltılması, toplu ulaşım, lüks tüketimin sınırlanması. En temiz enerji, hiç üretilmesine gerek kalmayan enerji. İkinci adım, güneşten enerji üreteceksek bunu doğru yerde yapmak, yani dağıtık üretim: Çatılarda 120 gigavatlık bir potansiyel bekliyor. Okulların, camilerin, cem evlerinin, belediye binalarının, sanayi sitelerinin, ahırların çatısı, otoparklar.
Üçüncü ve en önemli adım ise mülkiyet ve karar meselesi: Enerji kooperatifleri. Almanya’da binden fazla enerji kooperatifi faaliyet yürütüyor, Danimarka’da yüz binlerce aile enerji kooperatiflerine ortak. Köy meclisinin kendi çatı santralini kurduğu, mahallenin kendi tüketim kooperatifini örgütlediği, üretilen değerin şirkete akmak yerine topluluğa döndüğü bir model kurabiliriz. Yani GES’e karşı çıkmak enerjisiz kalmak anlamına gelmiyor; enerjiyi holdingin elinden alıp halkın eline vermek anlamına da geliyor. Biz buna enerji demokrasisi diyoruz.
- Kürdistan’da GES’ler neyi ifade ediyor?
Kürdistan’da GES’leri tek başına bir enerji yatırımı olarak okursak resmin büyük kısmını kaçırırız. Bu coğrafyada yüz yıldır aynı mantık işliyor, yalnızca araçlar değişiyor. Bir dönem baraj geldi, Ilısu Hasankeyf’i yuttu, Hakkari ve Şırnak’ta resmî dilde “güvenlik barajı” denen on bir baraj vadileri suya gömdü. Sonra HES geldi, dereler borulara hapsedildi. Ardından Gabar’da petrol kuyuları açıldı, binlerce hektar orman yok oldu. Buna benzer onlarca örnek anlatabilirim. Şimdi sıra güneşe geldi ve bu kez yıkım “yeşil” bir kılıfla sunuluyor.
GES’ler Kürdistan’da sömürgeciliğin yeni yüzünü ifade ediyor. Ruhsat Ankara’da veriliyor, lisans EPDK’dan çıkıyor, ortak İstanbul’da ya da iktidar partisinin il teşkilatında seçiliyor, elektrik şebekeye satılıyor. Köylüye, muhtara, çobana hiçbir aşamada söz düşmüyor. Toprağın kendisi bir “yatırım sahası” olarak yeniden tanımlanıyor, halk ise o sahanın önündeki engel olarak görülüyor.
Bir de zamanlamaya dikkat çekmek istiyorum. Barış ve Demokratik Toplum sürecinin konuşulduğu bu dönemde, silahların sustuğu yerde iş makinelerinin sesi yükseliyor. Son iki yılda GES ve RES için yüzlerce ön lisans art arda verildi. Kolombiya’da FARC ile barış anlaşması imzalandıktan sonraki yıl farklı araçlarla ekolojik tahribat savaş döneminden daha yoğun bir şekilde arttı. Bu deneyim bize şunu söylüyor: Ekolojik adaleti içermeyen bir barış, talanın yöntemini değiştirir ama talanı durdurmaz. Bu yüzden Kürdistan’da GES meselesi, barışın nasıl bir barış olacağı meselesiyle de doğrudan bağlantılı.
Barış süreci sonrası artan “yatırım” ve “kalkınma” dalgası, bir yandan bölgenin doğal varlıklarının hızla metalaştırıp sermaye birikimine katkı sunmayı hedeflerken, diğer yandan da kırsal nüfusu yerinden etme işlevi görüyor. Bölge ekonomi-politik olarak yeniden düzenleniyor ve dönüştürülüyor. İnsan topluluklarının yaşam alanlarından kopması, bölgenin insansızlaştırılması politikasıyla örtüşüyor.
Bunu neden savaşın devamı olarak görüyoruz? Çünkü sonuç aynı. Doksanlarda köyler boşaltıldı, meralar yasak bölge ilan edildi, insanlar zorla göç ettirildi. Bugün aynı meralar dikenli tellerle çevriliyor, kameralar ve güvenlik kulübeleri kuruluyor, şirket alana jandarma eşliğinde giriyor, itiraz eden köylü gözaltına alınıyor. Dün askeri gerekçeyle yapılan, bugün “yatırım” ve “yeşil enerji” gerekçesiyle yapılıyor. Silah susmuş olabilir ama halkı toprağından koparma politikası başka bir araçla sürüyor. Yalnızca enerji yatırımları üzerinden bakıldığında, Bitlis, Diyarbakır, Urfa ve Mardin pilot olarak ele alındığında, 2020’den bu yana, lisans verilen, projelendirilen ve yapım aşamasında bulunan toplam 104 enerji projesi olduğu görülüyor.
Bu yalnızca birkaç köyün meselesi de değil. Urfa’da, Viranşehir’de ve Halfeti’de, Van’da Saray’ın Yeşilalıç köyünde ve Edremit’te, Ağrı’da Diyadin’de, Mardin’de Mazıdağı’nda, Yeşilli’nin Zeytuna köyünde ve Midyat’ın Ezidi köyü Bacinê’de köylüler meraları için nöbet tutuyor, kepçelerin önüne oturuyor, dava açıyor, imza topluyor. Viranşehir’de toprağını savunan dokuz köylü darp edilerek gözaltına alındı. Yeşilalıç’ta köylüler beş yüz imza topladı, valilikten Ankara’ya kadar kapı kapı dolaştı. Coğrafya değişiyor ama tablo hep aynı: Mera, jandarma, şirket ve hakkını arayan köylü. Midyat’taki Ezidi köyü Bacinê’de ise mesele yalnızca mera değil; zaten yok edilme tehdidi altındaki bir halkın kültürel varlığı da tehdit altında.
- DTSO, Büyükşehir Belediyesi ve Sur Belediyesi’nin 2027 bütçesi için Meclis Plan ve Bütçe Komisyonu’na sunduğu raporda yer alan “Kralkızı-Dicle pompaj sulaması GES projesinin bağlantı kapasitesi” talebini nasıl değerlendiriyorsunuz?
Önce tarihe bakalım. Bu rapor 30 Ekim’de kamuoyuna yansıdı. Aynı günlerde Sur ilçesine bağlı Arzoxlî’de köylüler, meralarının 49 yıllığına bir GES şirketine verilmesine karşı çadır nöbetindeydi. Jandarma köyün yolunu kesmiş, toprağını savunanlar ifadeye çağrılmıştı. O nöbet, birkaç gün sonra mahkemenin yürütmeyi durdurma kararıyla ilk sonucunu da aldı. Bu tabloda, o köyün bağlı olduğu ilçenin belediyesinin imzasının bulunduğu bir dosyada GES talebinin yer alması, halkın gözünde ciddi bir çelişki olarak okunuyor ve bunu anlamak gerekiyor. Üstelik raporda bu GES’in nereye kurulacağı, ne kadar alan kaplayacağı, kimin işleteceği, mera ve tarım arazisine dokunup dokunmayacağı hakkında tek bir bilgi yok. “Bağlantı kapasitesi” talebi şebekeden bir pay ayrılması anlamına geliyor; o kapasitenin hangi toprağın üzerinde, kimin eliyle kullanılacağı ise belirsiz bırakılıyor. Bugünkü yasal düzende bu belirsizlik şirketlerin lehine işlediğini farklı yerlerdeki örneklerle deneyimliyoruz.
Ama meseleyi tek bir maddeye sıkıştırmamak lazım, çünkü bu talebin arkasında bir tarım modeli duruyor. GAP kapsamında inşa edilen barajların asıl hedefi, Bereketli Hilal’in binlerce yıllık topraklarını doğal tarımdan koparıp şirketleşmenin, özelleştirmenin, yoğun ilaçlama ve gübrelemenin hâkim olduğu endüstriyel tarıma dönüştürmektir. Endüstriyel tarım ise doyumsuz bir sektör: Çok su istiyor, çok enerji tüketiyor. Dünyada tatlı su çekiminin yaklaşık yüzde 70’i tarıma gidiyor. Sentetik gübrenin üretimi başlı başına büyük bir fosil enerji yükü taşıyor, pompalar, motopomplar, traktörler, soğuk hava depoları bu yükü katlıyor. Dünya deneyimleri bize bunun sonunu da gösterdi. Hindistan’ın Pencap eyaletinde Yeşil Devrim’in pompaj sulaması yeraltı suyunu dibine kadar çekti. Kaliforniya’nın Central Valley’sinde aşırı pompaj yüzünden toprak metrelerce çöktü. Aral Gölü pamuk tarlaları uğruna kurudu. Bizim Harran Ovamız aşırı sulamayla tuzlandı. Bu deneyimlerin ortak dersi şu: Endüstriyel tarıma ne su yeter ne enerji. Bölgenin bütün ovalarını, meralarını, tepelerini panelle kaplasanız bile o modelin iştahını doyuracak enerjiyi üretemezsiniz, çünkü bu model ihtiyaca göre işlemiyor, büyümeye göre işliyor. Sulama enerjisini mega GES’lere bağlamak, bir krizi çözmek yerine krizi güneş paneliyle büyütmek anlamına geliyor.
Asıl üzücü olan ise raporda neyin yer almadığı. Keşke bu raporda, DEDAŞ’ın elektrik kesintileri ve birikmiş borçlar yüzünden tarlasını sulayamayan, üretimden çekilmek zorunda kalan küçük çiftçinin enerjiye erişim sorunu yer alsaydı. Dicle Elektrik, geçmiş borcunu ödemeyen sulama abonelerine elektrik vermeyeceğini defalarca ilan etti. Tarımsal sulama abonelerinin birikmiş borcunun 51 milyar liraya yaklaştığı açıklandı. Kızıltepe’de çiftçiler “Borcumuzu ödüyoruz ama bize gönderilen fatura gücümüzün ötesinde” diyor. Bu tablo bize bir enerji eksikliğinden çok, bir enerji adaletsizliğinden söz ediyor. Keşke raporda, tıpkı su gibi bir insan hakkı olan enerjinin neden özelleştirildiğine, dağıtımın neden kâr güden bir şirketin insafına bırakıldığına dair tek bir cümle olsaydı.
Keşke raporda bakım ve onarım talepleri de olsaydı. 20 Haziran 2024’te Diyarbakır Çınar ile Mardin Mazıdağı arasında çıkan yangında 15 insanımızı, bine yakın hayvanı, binlerce dönüm ekini kaybettik. Bilirkişi heyeti yangının bakımsız bir elektrik direğinden, sigorta yerine tel sarılmış bir ayırıcıdan çıktığını raporladı. Köylüler bugün hâlâ “Elli yıldır bu hatların bir tanesi değişmemiş” diyor. Bölgede kayıp oranı yüksek, hatlar eski, direkler çürük. Yeni bir GES bağlantı kapasitesi istemeden önce mevcut şebekenin yenilenmesini, kayıp oranının düşürülmesini, can alan hatların değiştirilmesini talep etmek, hem çiftçinin hem kamunun çok daha acil ihtiyacıydı. Var olan enerjiyi kaybetmeden ve insanları yakmadan taşıyamayan bir şebekeye yeni santral bağlamak, çatısı akan bir eve yeni kat çıkmaya benziyor.
Bizim önerimiz açık: Endüstriyel tarım yerine doğal tarımı esas alan, bu ekolojik tarımın sulamanın enerji ihtiyacı, kanal üstlerine ve pompa istasyonlarının çatılarına kurulan, çiftçilerin ve köylülerin ortak olduğu kooperatiflerin işlettiği santrallerle karşılanabilir. Bunun yanında az su isteyen yerel tohumlara, ekolojik tarıma ve küçük üreticiyi koruyan bir tarım politikasına yönelmek gerekiyor. Raporda böyle bir model önerilseydi, destekleyen ilk kesim biz olurduk.
- Tepkilere neden olan bu talebi bir ekoloji aktivisti olarak nasıl değerlendiriyorsunuz?
Bir ekoloji aktivisti olarak bu tartışmayı bir suçlama alanına çevirmek yerine bir çözüm alanına çevirmek istiyorum. Bunu söyleyebiliyorum, çünkü sıfırdan başlamıyoruz. Mezopotamya Ekoloji Hareketi olarak enerji politikalarımızı defalarca kamuoyuyla paylaştık, çalıştaylarda, panellerde, köy toplantılarında tartıştık. Bu politikalar akademisyenlerle, meslek odalarıyla, çiftçilerle, kadın örgütleriyle birlikte ve dünya deneyimleri göz önüne alınarak olgunlaştı. Bugün ihtiyacımız olan şey, bu birikimin toplumsallaşması ve yerel yönetimlerin elinde somut politikalara dönüşmesi. Ankara’ya giden bir bütçe dosyasında yer alacak talepler de tam bu birikimden beslenmeli diye düşünüyorum.
Önce barış meselesiyle başlamak istiyorum. Barış ve Demokratik Toplum süreci bu topraklarda yüz yıllık bir yaranın sarılması anlamına geliyor. Ama halkın merasını, suyunu, toprağını şirketlere açan her proje, bu sürecin altını oyan yeni bir çatışma hattı yaratıyor. Köylünün karşısına jandarma barikatı kurulan bir köyde barış duygusu büyüyemez. Bu yüzden barışı savunmak, ekolojik adaleti savunmaktan geçiyor.
Peki yerel yönetimler ne yapabilir? İlk adım, enerji kararlarını halkla birlikte almak. Her ilçede, her köyde enerji meclisleri kurulabilir. Bir bölgenin ne kadar enerjiye ihtiyaç duyduğu, bu enerjinin nerede ve nasıl üretileceği şirket ofislerinde belirlenmesin, köy odalarında, mahalle meclislerinde, meslek odalarının, ekoloji örgütlerinin, kadın ve çiftçi örgütlerinin katılımıyla belirlensin. Yerel yönetimlerin elindeki yetkileri de mera, yaylak ve sulak alan gibi müştereklerin korunması yönünde kullanılabilir.
İkinci adım, enerji kooperatiflerini ve enerji komünlerini kurmak. Dünyada bunun yaşayan örnekleri var. Almanya’nın Wolfhagen kasabasında belediye, elektrik şebekesini yeniden kamuya aldı; ardından yurttaşların kurduğu enerji kooperatifi belediye enerji şirketinin yaklaşık yüzde 40’ına ortak oldu, kooperatifin üye sayısı bugün bini buluyor. Barselona’da belediye 2018’de kendi kamu enerji şirketini kurdu ve elektriği kâr amacı gütmeden halka ulaştırıyor. Türkiye’de de mevzuatın bütün engellerine rağmen Çorum’dan Balıkesir’e köy ve üretici kooperatiflerinin kendi güneş santrallerini kurduğu örnekler çoğalıyor. Buradaki örneklere eleştirilerimiz var ama bu örnekleri vermemdeki amaç bahsettiğimiz şeylerin bir ütopyadan ibaret olmadığını göstermektir.
Üçüncü adım, yoğun su ve enerji isteyen tarım politikaları yerine agroekolojiye yönelmek. Hindistan’ın Andhra Pradesh eyaletinde 2016’da başlayan topluluk temelli doğal tarım programı bugün yaklaşık 1,8 milyon çiftçi ailesine ulaştı. Programı 340 bin kadın dayanışma grubu taşıyor, sentetik gübre ve ilaç yerine yerel girdilere, toprağın kendi canlılığına dayanıyor. Bizim coğrafyamızda da aynı yol mümkün.
Dördüncü adım, enerji yoksulluğunu ve şebeke güvenliğini yerel gündemin merkezine almak. Belediyeler bölgedeki enerji yoksulluğunun haritasını çıkarabilir, elektriği kesilen çiftçilerin, faturasını ödeyemeyen hanelerin sesini Ankara’ya taşıyabilir. Kesintileri, kayıp oranlarını, bakımsız hatları izleyen, meslek odalarının, köy muhtarlarının ve ekoloji örgütlerinin içinde yer aldığı kalıcı bir izleme platformu kurulabilir.
Son olarak şunu söylemek istiyorum: Enerji bir insan hakkı. Su gibi, toprak gibi, temiz hava gibi. Bu hakkı savunmanın yolu, enerjiyi büyük santrallerin ve şirketlerin tekelinden çıkarıp halkın, köyün, kooperatifin, komünün eline vermekten geçiyor. Yerel yönetimler bu dönüşümün öncüsü olabilir. Biz de ekoloji hareketi olarak bu yolda bütün birikimimizi, deneyimimizi ve emeğimizi yerel yönetimlerle, köylülerle, çiftçilerle paylaşmaya hazırız.
