Enver Gökçe, hem DP zulmünü hem CHP zulmünü yaşadı. Ama o durmadan yazdı. 1951 yılında tutuklandığında Sansaryan Han’da iki yıl hücrede tutuldu. Burada yazdığı 30 şiirlik destanı kayboldu
Hüseyin Kalkan
Enver Gökçe, hem Demokrat Parti (DP) zulmünü hem de Cumhuriyet Halk Partisi’nin (CHP) zulmünü yaşayan toplumcu gerçekçi şiirin önde gelen temsilcilerindendir. Sadece kendisi değil yazı ve şiirleri de bu zulümden payını almıştır. Zulümden kaçayım derken yazdıklarının büyük bölümü kaybolmuştur. 61 yıl yaşadı. Yaşamının önemli bir kısmı cezaevinde geçmiştir. Bir evi bile olmamıştır. Yeğeninin evinde hayata gözlerini yumdu. Kendisi çok uzun yaşamadı ama şiirleri hâlâ yaşıyor. Ahmet Kaya’nın sesinde, Zülfü Livaneli’nin sesinde şarkı oldu. Timur Selçuk okudu şiirlerini, Sadık Gürbüz okudu…
Kayıp destan
Gökçe’nin “Dost Dost İlle Kavga” ve “Panzerler Üstümüze Kalkar” adlı iki şiir kitabı yayınlanmıştır. Bunlardan başka dergilerde kalıp da kitaplaşmayan şiirleri ölümünden sonra basılan kitaplarına alınmıştır. Cezaevinde yazdığı “Yusuf ile Balaban Destanı” kaybolmuştur. Gökçe, bunun 30 şiirlik bir destan olduğunu söylüyor. Gökçe’nin kaybolan eserleri bundan ibaret değildir. Çalışmalarının yarısı kayboldu. Çeviri olan “Dünya Masal ve Efsaneleri” de onlardan biri. Ve tutuklamalarda, gözaltılarda, aramalarda kaybolan, yok edilen sayısı bilinmeyen şiirler, yazılar, çevirileri olduğu söyleniyor. Gökçe, “Yusuf ve Balaban Destanı”nın kaybolması ile ilgili şunları yazıyor: “Bu arada benim önemli yapıtlarımdan biri olan Yusuf ve Balaban’ı yazmaya başladım. (Cezaevinde) O devirlerde böyle bir şiir çalışması yapacağım belliydi. Bir takım sıkıntılar başlamıştı ve şiirin ilk mısraları dökülmeye başladı. ‘Ve: zaman akar zaman geçer/ Zaman zindan içinde.’ dizeleri ile başlayan şiir kafamda şekillenmeye başladı. Ve sonuçta otuz şiirlik bir destan kısa bir müddet içinde zannederim bir ay içinde bitirmiş oldum. Destan böylece tamamlanmış oldu. Ben de rahatlamıştım ama asıl iş bu parçaların dışarıya çıkarılmasıydı. Neticede o işi de başardım. Destan sağ salim dışarı çıktı. Fakat daha sonra aynı titizlik destanın saklanmasında gösterilmedi. Ve eser tamamen bugün elimden çıktı. Kayboldu.” (Enver Gökçe, Yaşamı ve Bütün Şiirleri, s. 15, Belge Yayınları/1997) Gökçe, yaşamını anlatırken çektiği yoksulluğu çok ön plana çıkarmaz ama devlet onu adeta açlığa mahkum eder. Cezaevinden çıktıktan sonra Yaşar Kemal’ın kendisine bulduğu işten ‘sakıncalı’ olduğu için çıkarılır. Köyüne yerleşir ve köylülerinden aldığı destekle yaşamını bir süre sürdürür.
Munzur neden iniler
Şiirlerinde yaslı coğrafyaları anlatır şair. Fırat’ı, Munzur’u, Malatya Dağları’nı ve Keban’ı. Kimi yaslıdır iniler, kim öfkelidir, hırçın akar. Gökçe’nin kendisi de bu coğrafyanın bir parçasıdır. Fırat gibi çılgın akar, Munzur gibi iniler. Bunu en açık biçimde gördüğümüz ‘Cevahir Yüreklim’ adlı şiirde görürüz. Şiirin bir bölümü şöyle:
“Zulüm/Bayraklarına/Küfrettiğimiz/Çağdı/Fırat/Akardı/Munzur/İnilerdi/Ciğerparem/Ve/Cevahir /Yürekliler/Daha /Sağdı/Ve/Malatya/Dağlarında/Keban/Deresinde/Yaban/Keçileriyle/Seğirttim/Kurda /Kuşa/Yem/Oldum/…” (a.g.e., s.120) Bu şiirde anlarız ki bu coğrafyanın neler yaşadığından haberdardır Gökçe. Bu insanların neler yaşadığını bilmektedir. Ve kıyısında köşesinde anlatır usulca.
Fırat’a dökülen çağlayan
Enver Gökçe, 1920 yılında Erzincan’ın (Erzîngan) Kemaliye (Eğin) ilçesine bağlı, Çit köyünde doğdu. 1929 yılında ailesiyle Ankara’ya göç ettiler. Burada özel ilkokulda okumaya başladı. Daha sonra Cebeci Ortaokulu’na girdi (1935). Ankara Gazi Lisesi’nin ardından Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı bölümünden mezun oldu (1947). Türk dilinin tüm kolları, Türkmence, Kırgızca, Karaimce, Göktürk ve Oğuz lehçeleri, İstanbul ağzı vb. üzerinde çalıştı, Divan Edebiyatı’nı uzmanlık derecesinde öğrendi/hakim oldu. Pek çok halk öyküsünü, masalını, bu arada da, Dede Korkut Masalları’nı derledi. İkinci Dünya Savaşı yaklaşırken yükselen milliyetçiliğe karşı mücadele etmek için kurulan Türkiye Gençler Derneği’nin (Ankara, 1946) kurucu üyeleri arasında yer aldı. Bu dernekteki faaliyetleri gerekçe gösterilerek üç arkadaşıyla birlikte Ankara Cezaevi’nde üç ay tutuklu kaldıktan sonra beraat etti.
Yaşamak, bir şiir gibi
Mezuniyet sonrası, öğretmen olarak atanması siyasi engele takıldığından, iş bulduğu Yurtlar Müdürlüğü’nün İstanbul öğrenci yurtlarında çalışmaya başladı. 1951’de Türkiye Komünist Partisi’ne yönelik operasyonda tutuklandı ve mahkemede en yüksek cezayı alanlar arasında yer aldı. Tutukluluğu sırasında ve mahkumiyet sonrası tutulduğu İstanbul Sirkeci’deki Sansaryan Hanı’nın tabutluklarında iki yıl süresince çok ağır işkence gördü. Sağlığı bozuldu. O günleri şöyle anlatıyor Gökçe: “1. Şubede kaldığım zaman içinde işkence yapıldı. Havasız ve hatta ekmek ve su bile verilmediği günlerde iki yıl birinci şubenin ünlü odalarında gün geçirdik. (a.g.e., s.14)” Daha sonra Merkez Komandanlığı’nın Harbiye’de bulunan Ceza ve Tutukevi’ne gönderildiler. TCK’nin 141. maddesine aykırı eylemde bulunmaktan açılan davada yargılamalar burada gizli celselerle sürdürüldü. 7 yıla mahkum edildi, ayrıca bu cezanın üçte biri kadar da sürgün cezası vardı. Sansaryan Han’dayken şiir yazmayı sürdürdü. Ancak cezaevi koşulları fiziksel ve psikolojik sağlığını önemli ölçüde yok etti. Pek çok şiirinin ve ünlü destanı, Yusuf İle Balaban’ın kaybolmasına neden olan tutukluluk, hapislik ve sürgünlerin sonunda 1959 yılında tahliye oldu. Bu kez de işsizlik ve yoksulluk yakasına yapıştı. İstanbul ve Ankara’da yaşadığı acı deneyimler onun çok zor koşullar altında yaşamak zorunda kalacağı köyüne gitmesine neden oldu. Ağırlaşan hastalığı nedeniyle tekrar Ankara’ya dönmek zorunda kaldı. Kısa bir süre Bulgaristan’da tedavi gördü (1977). Son yıllarını Ankara’daki bir huzurevinde tamamladı. Enver Gökçe, 19 Kasım 1981’de yeğeninin Ankara’daki evinde öldü.
Gökçe ve yazdıkları
Enver Gökçe, öğrencilik yıllarında, Nurullah Ataç, Ahmed Hamdi Tanpınar, Ahmet Kutsi Tecer’in de yazdığı, dönemin ünlü Halkevleri yayını, Ülkü Dergisi’nde görev aldı; ilk şiirleri (Ağıt, Bir Alıp Satıcı Gönül-1943) ve yazısı (Çit Köyü-1943) da burada yayımlandı. Ant dergisinde yayımlanan ‘Köylülerime’ şiiri büyük yankı uyandırdı. Ant, Yağmur ve Toprak dergilerinin yayımında çalıştı. Daha sonra da şiirleri, 1940’lı yıllarda, Ant, Söz, Gün, Yağmur ve Toprak, Meydan, 1960’lı yıllarda şiirleri büyük ilgi gördü. Şiir ve yazıları, Türk Solu, Ant, nihayet 1970’lerde, Doğrultu, Yansıma, Yarına Doğru, Toplumcu Gerçekçiliğe Çağrı, Halkevi, Yapıt, Yaba, Yeni Adımlar, Türkiye Yazıları, Sanat Emeği gibi dergilerde yayımlandı. Mezuniyet tezi (1947) olan Eğin Türküleri, türünün ilk örnekleri arasındadır. Enver Gökçe’nin bazı kişisel eşyaları köyünde, köylüleri tarafından anısına kurulan müzede sergilenmektedir.









