Helsinki Merkez Kütüphanesi Oodi, hem doğrudan ve katılımcı demokrasinin hem de ortak yaşam alanlarının nasıl olması gerektiğine dair önemli bir örnek
Roni Nasır Kaya
Helsinki Merkez Kütüphanesi Oodi’nin hikâyesi, modern bir kütüphane binası inşa etme düşüncesinden çok önce, Helsinki kent merkezinde yeni bir buluşma alanı yaratma ihtiyacıyla başladı. Kütüphane oluşturma fikrinin ilk etabından itibaren halkın bütün süreçlere dahil edildiği bu proje, katılımcı ve doğrudan demokrasinin olduğu kadar ortak yaşamın nasıl olması gerektiğine dair de önemli bilgiler de barındırıyor.
Kütüphaneler yalnızca kitapların bulunduğu mekânlar değil; bir toplumun bilgiye, eğitime ve kültüre verdiği önemin de göstergesi. 1917 yılında bağımsızlığını ilan etmesinin ardından geçen yaklaşık bir asırda dünyanın en gelişmiş ve saygın ülkeleri arasında yerini alan Finlandiya’nın başkenti Helsinki’de bu anlayışın gündelik yaşamın bir parçası olduğunu görmek mümkün. İnsanlar kitap okumak, araştırma yapmak, çocuklarıyla vakit geçirmek, müzikle uğraşmak ya da yeni beceriler edinmek için kütüphanelerden aktif biçimde yararlanıyor.
Bu anlayışın en etkileyici örneklerinden biri de Helsinki’nin merkezinde bulunan Oodi Kütüphanesi. 5 Aralık 2018’de kapılarını açan Oodi, sekizinci kuruluş yıl dönümünü 5-6 Aralık 2026 tarihlerinde düzenlenecek etkinliklerle kutlamaya hazırlanıyor. Ahşap cephesiyle uzaktan devasa bir gemiyi andıran yapı, mimarisinin yanı sıra sunduğu olanaklarla da dikkat çekiyor. Kitapların yanı sıra müzik stüdyoları, üretim atölyeleri, çalışma odaları, oyun alanları, sinema salonları ve dinlenme mekânlarıyla Oodi, geleneksel kütüphane anlayışının ötesine geçerek çok işlevli bir kamusal yaşam alanı sunuyor.
Peki, Oodi’nin oluşturulması fikri nasıl ortaya çıktı? Bir kütüphaneyi bu kadar çok işlevli hale getiren fikir neydi? Halk, projenin planlanmasında ne kadar söz sahibi oldu ve Oodi bugün Helsinki’nin toplumsal yaşamında nasıl bir rol oynuyor? Bu soruların yanıtlarını, kütüphanenin planlama sürecini yakından tanıyan koordinatör Harri Annala’nın aktarımları üzerinden ararken, karşımıza yalnızca başarılı bir mimarlık projesi değil, katılımcı demokrasiye, ortak üretime ve kamusal yarara dayanan farklı bir kütüphane modeli çıkıyor.

Bir binadan önce bir fikir vardı
Oodi’nin hikâyesi, modern bir kütüphane binası inşa etme düşüncesinden çok önce, Helsinki kent merkezinde yeni bir buluşma alanı yaratma ihtiyacıyla başladı. Kütüphanenin planlama sürecinde görev alan Harri Annala’nın aktardığına göre bu fikir, yıllar içinde yapılan araştırmalar, tartışmalar ve farklı denemelerle olgunlaştı.
2010 yılında yeni merkez kütüphane için ön proje planı hazırlandı. Bir yıl sonra uluslararası mimarlık yarışması açıldı. Henüz inşaat kararı kesinleşmemişti ancak proje somut bir planlama sürecine girmişti. Oodi’yi farklı kılan noktalardan biri de bu aşamada yalnızca mimarların, uzmanların ve belediye yöneticilerinin değil, gelecekteki kullanıcıların da sürece katılmasıydı. Kütüphane, daha fikir aşamasından itibaren kent sakinlerinin ihtiyaçları ve önerileri doğrultusunda şekillendirildi.
Kütüphaneyi halkla birlikte tasarlamak
Oodi’nin planlama sürecinde kent sakinleri, yalnızca sunulacak hizmetlerden yararlanacak kullanıcılar olarak değil, kütüphanenin nasıl olması gerektiğine karar veren aktörler olarak görüldü. Helsinki Belediyesi ve kütüphane yönetimi, katılımcılığı projenin temel ilkelerinden biri olarak benimsedi. Bu amaçla düzenlenen kampanyalar, toplantılar ve etkinliklerle halkın beklentileri bir araya getirildi. Bunların en dikkat çekicilerinden biri, Hayaller Ağacı (Tree of Dreams) kampanyasıydı.
İki bin öneri alındı
Kampanya kapsamında 2 binin üzerinde öneri toplandı. Töölönlahti kıyısına geçici bir sauna kurularak kent sakinleriyle kütüphane projesi üzerine sohbetler gerçekleştirildi. Kütüphane Dostları ve gönüllüleri gibi gruplar oluşturuldu; farklı toplantılarda bir araya gelen insanlar önerilerini paylaştı.
Annala’nın aktardıklarına göre halkın katılımı, projeye sonradan eklenen sembolik bir danışma mekanizması olarak kalmadı. İnsanların talepleri doğrudan binanın işlevlerine ve sunulacak hizmetlere yansıdı. Böylece kent sakinleri, yaşadıkları çevreyi ilgilendiren kararların alınmasına daha en başından itibaren katılabildi. Oodi’nin planlama süreci, mimarlığın yanı sıra katılımcı demokrasinin de önemli bir örneğini ortaya koydu.
Kütüphanenin ötesinde bir yaşam alanı
Oodi’nin mimari konsepti, üç farklı kamusal katı bir araya getiren yaşanabilir bir köprü fikrine dayanıyor. Her kat farklı işlevlere sahip olsa da bunlar birbirinden kopuk değil; kütüphanenin bütünlüklü bir yaşam alanı olarak tasarlanmasını sağlıyor.
İlk kat, Vatandaşlar Meydanı’nın devamı niteliğinde. Daha çok kentsel bir caddeyi andıran bu bölümde restoran, sinema, çok amaçlı salon ve farklı kamusal hizmetler bulunuyor. Etkinlikler gerektiğinde meydanın dışına da taşabiliyor. İç mekân duvarlarının büyük ekranlar gibi kullanılabilmesi ve dijital sanat gösterimlerine olanak tanıyan projektörler, bu katı kültürel etkinlikler için de elverişli hale getiriyor.
Öğrenme ve üretme alanları
İkinci kat, Oodi’nin en yenilikçi bölümlerinden biri. Öğrenme, üretme, deneyimleme ve beceri paylaşımına ayrılan bu katta müzik stüdyoları, fotoğraf ve video düzenleme alanları, oyun odaları, çalışma odaları ve üretim atölyeleri yer alıyor.
Kullanıcılar burada kendi fikirlerini hayata geçirebiliyor, ürün tasarlayabiliyor, bozulan eşyalarını onarabiliyor ya da yeni beceriler edinebiliyor.
Altı stüdyodan oluşan merkezde müzik kaydı ve prova, fotoğrafçılık, ses ve video düzenleme çalışmaları yapılabiliyor. Ayrıca üç oyun odası ile çalışma ve öğrenme amacıyla kullanılabilen 19 oda bulunuyor. Bu hizmetlerin önemli bir özelliği ücretsiz olmaları ve internet üzerinden rezerve edilebilmeleri. Böylece özel stüdyolarda veya atölyelerde erişilebilen pek çok araç, kent sakinlerinin ortak kullanımına açılıyor.
Üçüncü kat: Kitap Cenneti
Onlarca farklı dilde eserin bulunduğu üçüncü kat, Oodi’nin sevilen adıyla “Kitap Cenneti” olarak anılıyor. Geleneksel kütüphaneciliğin çağdaş bir anlayışla yeniden yorumlandığı bu katta kitap, film ve oyun koleksiyonları yer alıyor. Geniş ve aydınlık mekânı, canlı ağaçları, dinlenme alanları ve panoramik Helsinki manzarasıyla ziyaretçilere farklı bir atmosfer sunuyor. Bu katta çok sayıda Kürtçe kitaba rastlamak mümkün.
Bu katta dikkat çeken ayrıntılardan biri de kütüphanenin tam ortasındaki merdivenlerin duvarlarına yazılmış yüzlerce farklı ifade. Farklı etnik kimliklere, meslek gruplarına ve toplumsal kesimlere gönderme yapan bu ifadeler, Oodi’nin kapsayıcı yaklaşımını yansıtıyor. Verilmek istenen mesaj açık: Bu kütüphane herkese ait ve herkes burada kendisini rahatça hissedebilir.
Çocuklara ayrılan bölüm
Katın kuzey bölümü özellikle ailelere ve küçük çocuklara ayrılmış. Güney bölümünde ise yazar söyleşileri ve klasik müzik dinletileri gibi etkinlikler düzenleniyor. Geniş halk balkonu ve kafe de bu katın diğer özellikleri arasında. Oodi’de kitap okumak temel işlevlerden biri olmayı sürdürüyor. Ancak kütüphane anlayışı kitaplarla sınırlı değil; insanların öğrenmesi, üretmesi ve kültürel yaşama katılması da bu yaklaşımın bir parçası.
Mimari, teknoloji ve geleceğe hazırlanan bir yapı
Oodi’nin mimarisi yalnızca görsel açıdan etkileyici bir tasarıma dayanmıyor. Binanın değişen ihtiyaçlara uyum sağlayabilmesi de planlama sürecinin önemli parçalarından biri olmuş. Oodi, ilk yılında üç milyondan fazla ziyaretçiyi ağırladı ve bin 500’ün üzerinde etkinliğe ev sahipliği yaptı.
Bir kentin gelişmişliği üzerine yeniden düşünmek
Oodi’yi gezerken insanın aklına ister istemez başka kentler ve ülkeler geliyor. Kütüphanelerin çoğu zaman bütçe tartışmalarında öncelikli görülmediği, kültür kurumlarının belirli toplumsal kesimlere hitap ettiği ve kamusal alanların giderek ticarileştiği bir dünyada, böyle bir yapının ne anlama geldiğini düşünmemek mümkün değil. Bir çocuğun ücretsiz kitaplara ulaşabilmesi, bir öğrencinin güvenli bir ortamda ders çalışabilmesi, işsiz bir insanın bilgisayar ve internet kullanabilmesi ya da ekonomik imkânları sınırlı bir gencin müzik kaydı yapabilmesi…
İnsan bütün bunları gördükten sonra düşünmeden edemiyor: Keşke Amed, Hewlêr, Wan ve diğer kentlerimizde de insanların eşit koşullarda bilgiye, kültüre ve teknolojiye ulaşabileceği, birlikte üretebileceği böyle kamusal kütüphanelerimiz olsa. Çünkü bir kentin geleceğine yapılan en değerli yatırımlardan biri, insanlarına sunduğu bilgi ve öğrenme olanaklarıdır.









