Bir coğrafyanın yıkımı yalnızca şehirlerinin yıkılmasıyla değil, yaşamı mümkün kılan doğal dengelerin bozulmasıyla da ölçülür
Roda Songül Adsız
Savaş başladığında ilk duyduğumuz ses patlamalardır. Ardından yıkılan şehirlerin, terk edilen yerleşimlerin ve parçalanan hayatların görüntüleri gelir. Ancak savaşın geride bıraktığı yıkım bunlarla sınırlı değildir. Kuruyan nehirler, yok olan ormanlar, kirlenen topraklar ve kaybolan sulak alanlar da savaşın çoğu zaman görünmeyen sonuçlarıdır. Silahlar susabilir; fakat zarar görmüş bir ekosistemin iyileşmesi yıllar, hatta bazen yüzyıllar alabilir. Mezopotamya, bu sessiz yıkımın izlerini taşıyan coğrafyalardan biridir. Dicle ve Fırat nehirlerinin şekillendirdiği bu kadim havza; dağları, ovaları, ormanları ve verimli topraklarıyla büyük bir ekolojik sistem oluşturur. Bugün ise savaşlar, yanlış su politikaları, madencilik, petrol kirliliği ve iklim krizi bu sistemi giderek daha fazla tehdit ediyor.
Nehirlerin kaderi, bir coğrafyanın kaderidir
Dicle ve Fırat yalnızca su kaynakları değil, Mezopotamya’daki yaşamın temelidir. Barajlar, tarımsal sulama ve ülkeler arasındaki su paylaşımı kararları bu nehirlerin doğal akışını değiştirmektedir. Yukarı havzada alınan kararlar, aşağı havzadaki milyonlarca insanın ve canlı türünün yaşamını etkileyebilmektedir. 2026 yılında Environmental Science & Policy dergisinde yayımlanan bir araştırma, Dicle-Fırat havzasındaki su krizinde iklim değişikliğinin yanı sıra insan müdahalelerinin de belirleyici olduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, su krizinin yalnızca yağış azlığıyla açıklanamayacağını göstermektedir. Bir nehrin akışını değiştirmek, yalnızca suyun yönünü değiştirmek değildir; o nehre bağlı bütün yaşam sisteminin geleceğine müdahale etmektir.
Mezopotamya bataklıkları: Kurutulan bir yaşam
Güney Irak’taki Mezopotamya bataklıkları, bölgenin en önemli sulak alanlarından biridir. Binlerce yıldır balıklara, kuşlara, mandalara ve zengin bir bitki örtüsüne ev sahipliği yapan bu alanlar, özellikle 1990’lı yıllarda uygulanan kurutma politikaları ve savaşlar nedeniyle ağır zarar görmüştür. 2003 sonrasında yeniden su tutma çalışmaları başlatılsa da ekosistem eski bütünlüğüne kavuşamamıştır. 2026 yılında Scientific Reports dergisinde yayımlanan ve 2000–2023 dönemini inceleyen araştırma, bataklıklarda özellikle 2008–2009 ve 2022–2023 yıllarında belirgin su ve bitki örtüsü kayıpları yaşandığını göstermektedir. Birleşmiş Milletler Irak Ofisi’nin 2026 tarihli değerlendirmesine göre bölgede manda sürüleri yüzde 76’dan fazla azalmış, balıkçılık gerilemiş ve 2018’den bu yana çevresel ve iklimsel nedenlerle 170 binden fazla kişi yerinden edilmiştir. Bataklıkların kuruması yalnızca su alanlarının küçülmesi değil, binlerce yıldır bu ekosisteme bağlı yaşayan canlıların ve yaşam kültürünün de zarar görmesidir.
Rojava’da suyun kesilen akışı
Suriye’nin kuzeydoğusunda yaşanan su krizi, su kaynakları ve altyapının ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor. Kuraklık, barajlar, elektrik kesintileri ve çatışmalar suya erişimi zorlaştırıyor. Haseke’nin içme suyu ihtiyacında önemli yeri olan Elok Su İstasyonu, yıllarca süren kesintilerin ardından Temmuz 2026’da yeniden faaliyete geçirilmiştir. Ancak ilk aşamada 34 kuyunun yalnızca 19’u, 12 pompanın ise 6’sı çalıştırılabilmiştir.
Bölgedeki petrol faaliyetleri ve kontrolsüz atıklar da toprağı ve su kaynaklarını tehdit etmektedir. Bu sorunlar, çatışmaların ve altyapı eksikliklerinin çevresel etkilerini daha da ağırlaştırmaktadır.
Afrin’den Şırnak’a: Değişen doğal alanlar
Afrin ve Şırnak üzerine 2026 yılında yayımlanan bir araştırmada, 2017–2024 dönemindeki arazi örtüsü değişimleri uydu görüntüleriyle incelenmiştir. Çalışmada iki bölgede toplam yaklaşık 28 bin hektarlık bitki örtüsü kaybı tespit edilmiş, Şırnak’ta madencilik alanlarının dört kattan fazla genişlediği bildirilmiştir. Bu kayıpların tamamını doğrudan savaşa bağlamak doğru değildir. Ancak çatışmalar, arazi kullanımındaki değişimler ve ekonomik faaliyetlerin doğal alanlar üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilmelidir. Afrin’in zeytinlikleri toprağın korunmasına ve yerel peyzajın devamlılığına katkı sağlarken, Şırnak çevresindeki madencilik faaliyetleri bitki örtüsünün kaybına, habitatların parçalanmasına ve su kaynaklarının kirlenmesine yol açabilmektedir.
Savaşın geride bıraktığı kirli miras
Savaşın çevresel etkileri çatışmalar sona erdiğinde ortadan kalkmaz. Petrol tesislerindeki yangınlar, sızıntılar ve tehlikeli atıklar uzun yıllar boyunca toprağı ve suyu kirletebilir.
Irak’taki Kayyara petrol sahasında yaşanan yangınlar ve petrol sızıntıları bunun örneklerindendir. Dünya Bankası ve Birleşmiş Milletler tarafından hazırlanan 2024 tarihli ‘Conflict Pollution Hotspots in Iraq’ raporu da çatışmalardan etkilenen bölgelerde petrol, sanayi atıkları, mayınlar ve tehlikeli kimyasalların oluşturduğu çevresel risklere dikkat çekmektedir. Bu nedenle savaş sonrası yeniden yapılanma, yalnızca binaların ve yolların onarılmasını değil, kirlenmiş toprakların temizlenmesini ve zarar görmüş ekosistemlerin iyileştirilmesini de kapsamalıdır.
İklim krizi ve ekolojik hafıza
Mezopotamya’daki çevresel sorunları ağırlaştıran bir diğer etken iklim krizidir. Artan sıcaklıklar, düzensiz yağışlar, kuraklık ve yükselen buharlaşma, bölgenin doğal dengesini bozmaktadır. Toprağın nemini kaybetmesi ve bitki örtüsünün zayıflaması, toz fırtınalarının etkisini de artırmaktadır. Birleşmiş Milletler Irak Ofisi’nin Haziran 2026 tarihli değerlendirmesinde, yağışların ardından ülkedeki su depolarında artış yaşandığı, ancak bunun geçmiş yıllardaki su kayıplarını tamamen telafi etmediği belirtilmiştir.
Bir coğrafyanın hafızası yalnızca tarihî yapılarda ve yazılı belgelerde saklı değildir. Nehir yatakları, sulak alanlar, ormanlar ve tarım toprakları da bu hafızanın parçalarıdır. Bunların kaybı, geçmişten bugüne taşınan ekolojik sürekliliğin de kesintiye uğramasıdır.
Mezopotamya’nın geleceği için nehirlerin ve sulak alanların korunması, madencilik ve petrol faaliyetlerinin denetlenmesi, ormanların güçlendirilmesi ve zarar görmüş doğal alanların bilimsel yöntemlerle iyileştirilmesi gerekmektedir. Çünkü bir coğrafyanın yeniden ayağa kalkması, yalnızca yıkılan yapıların onarılmasıyla mümkün değildir. Bir coğrafyayı gerçekten yeniden kurmak, yaşamı mümkün kılan doğal sistemleri de yeniden güçlendirmektir. Mezopotamya’nın geleceğini korumak, henüz kaybetmediğimiz yaşamın geleceğini savunmaktır.
