ABD ve İsrail seçimleri yapıldı. Trump ve Netanyahu, bekledikleri sonuçları alamadı. Trump, müesses nizamın inlerine sızmayı planlarken sürecin kontrolünü büyük ölçüde kaybetti; muhalif kamuoyunda ise “son iki yılını golf oynayarak geçirmesi” şeklinde ironik yorumlar yapılıyor. Netanyahu da seçim öncesi yüksek beklentilere rağmen istediği zaferi elde edemedi. İkisi de siyasi olarak zayıfladı diyebiliriz.
Trump ve Netanyahu’nun kaybetmesi, kamuoyunda büyük ölçüde İran savaşına bağlandı. Bu yorum, seçmenlerin savaşın maliyeti ve insani bedeli nedeniyle iktidarları cezalandırma refleksine yöneldiği varsayımına dayanıyor. Seçim sonuçları Netanyahu ve Trump’ın objektif olarak kaybettiğini gösterse de, İran savaşı başta olmak üzere diğer savaşların müesses nizama kaybettirdiği söylenebilir mi?
Bu sorunun cevabına temkinli yaklaşmak gerek. Seçim sonuçlarının, müesses nizamı stratejik kayba uğratıp uğratmadığı tartışmaya açıktır. Seçim kayıpları ile jeopolitik kazanımlar arasında her zaman zorunlu bir ilişki yoktur. Kuşkusuz seçimlerin jeopolitik etkileri inkâr edilemez; ancak kısa ve orta vadeli stratejik hesapları değerlendirirken seçimlerin arka planındaki güç dengelerine ve sınırlara bakmak daha açıklayıcıdır. Buradan bakıldığında Trump ve Netanyahu’nun kayıplarının, ABD-İsrail merkezli düzenin stratejik olarak çöktüğü anlamına gelmiyor. Savaşın maliyeti ve iç muhalefetin yönetilmesi her iki ülke için de kimi yükler oluştursa da sistemik bir krize dönüşmeyebilir; sadece karar alıcıların manevra alanını fiilen daraltabilir.
ABD ve İsrail’in kısa ve orta vadeli stratejik hedeflere yaklaştıran jeopolitik konumlanma asıl odaklanılması gereken şeydir. Avrupa’da güvenlik kaygısının artması, Latin Amerika’ya yönelik caydırıcı mesajların verilmesi, Rusya ve İran’ın bölgesel hareket kabiliyetlerinin daralması, Kafkasya’da genişleme ve Çin’e yönelik sert sinyallerin iletilmesi bu konumlanmanın bir sonucu olsa gerek. Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın Mekke mutabakatı çerçevesinde konumlandırılması ise bölgesel yük paylaşımının bir parçası olarak okunabilir.
İsrail’in bölgesel genişlemesi, İran’ın vekil ağlarının zayıflatılması, Suriye’de Baas rejimi yerine daha uyumlu bir yönetimin gelmesi, Hizbullah ile Hamas’ın siyasi ve askerî kapasitelerinin azaltılması, Gazze’deki yıkım sonrası Filistin’in parçalanması, ABD ve İsrail açısından kısa-orta vadeli somut çıktılar arasında sayılabilir. Bu gelişmeler yüksek insani, ekonomik ve meşruiyet maliyetlerini arttırmış olsa da manevra alanını genişletmiştir. Bu maliyetler seçim sonuçlarında kendini göstermiştir.
İran savaşı, Suriye, Irak, Yemen, Lübnan ve Filistin cephelerinde süren çatışmaların devamı olarak uzun süreden beri tasarlanmıştı. İran savaşının diğerlerinden temel farkı büyük risklerin göze alınması, güvenlik rezervlerinin cömertçe kullanılması ve savaş seremonilerinin en fiyakalısı olmasıdır. Zira kapitalist modernite açısından İran düşmanlığının ontolojik bir bağlamı var. Haliyle bu savaş taktiksel değil, stratejik ve ideolojik boyutu olduğu iddia edilebilir.
Bu realiteden kaynaklı İran savaşı, bundan sonra da kapitalist modernitenin filtrelediği ideolojik ve stratejik angajmanlar doğrultusunda ilerleyecek. Buradan hareketle, modernitenin gelecekteki stratejik hesaplarının teminatı olarak tasarlanan ve yer yer uygarlık savaşı olarak da görülen İran Savaşı’nın; Afganistan, Irak ve Suriye örneklerinden daha uzun sürebileceğini, İsrail’in Sünni Arap monarşileriyle sürdürdüğü çatışmanın da Şii-Fars eksenine kaydığını söyleyebiliriz.
Bugün dünyada milyonlarca insanın kaderini belirleyen savaşlar, kurumsallığı imha eden, sorun çözmeyen inisiyatiflerle yapılıyor. Günümüzün müesses nizamının derdi savaşları kazanmak veya kaybetmek değil, sürdürmektir. Bu nedenle çağın savaşları muğlak zafer ve yenilgilerle yönetiliyor. Kurumsallığı zayıflatan inisiyatifler, 20. yüzyılın savaş tekniklerinden daha farklı olarak operasyonel bir karakter taşıyor. İsrail, bu modelin en belirgin örneği olarak öne çıkıyor. İsrail modelinde kurumsallıktan ziyade operasyonel esneklik, denge bozma kapasitesi ve egemen aktörlere alan açma işlevi ön plandadır.
Hem ABD hem İsrail’de kurumsallaşmış yapılar bulunmasına rağmen kritik kararlarda bu yapıların sıkça baypas edilmesi, müesses nizamın ajandasının öncelikli olduğunu gösterir. Müesses nizam, radikal uçlarla baskı oluşturma ile yumuşak güç araçlarıyla müzakere etme arasında gidip gelen bir işleyişe sahiptir. Sağ ve sol ellerin dönüşümlü kullanılması, kişilerin geçici, nizamın kalıcı olduğunu gösteriyor. Popülist Trump ile Yahudi radikali Netanyahu bu çerçevede sert uçlar olarak işlev gördü; Trump’ın ikinci döneminde nizamla uzlaşması ve Netanyahu’nun koçbaşı rolü üstlenmesi, kişilerin müesses nizamın içindeki araçsallığının en somut örnekleridir.
1970’lerde petrolün millileştirilmesi neoliberal dalgayı tetiklemişti. İran savaşı ve bölgesel çatışmalardan kaynaklı benzer olağanüstü etkiler mümkün olabilir. Sağ popülizmin belirli ülkelerde zayıflaması ve kitlesel protestoların artması bu yönde işaretler veriyor. Ancak 1970’lerdeki hesapların eksik okunmasının bedeli ağır olmuştu. O dönemdeki şoklar beklenmedik ideolojik ve ekonomik sonuçlar doğurmuştu. Bugün de benzeri bir kırılma ihtimali mevcuttur.
Nizamın sağ ve sol eli çalışıyor. Bundan sonra Demokratlar Trump’ı İran’la müzakerelere zorlayabilirler. İran’da halk ayaklanmalarının başlamasını dört gözle bekleyecekler. Daha sonra İran’ın sokak ortasında kendi halkını infaz eden barbarlığını sıcak koltuklarından izlerken sahte bir merhametle tedirgin olduklarını görsek şaşırmayacağız.
Bir ülkede seçimlerin ve seçmenlerin süreçleri değiştirme potansiyeli vardır. Ancak bu potansiyel tek başına yeterli değildir. Popülist kutuplaşmanın ürettiği aceleci yorumlar, savaş ve seçim dönemlerinde halk iradesinin nasıl manipüle edildiğini ve stratejik hesapların nasıl belirleyici hale geldiğini gölgede bırakabilir. Bu yorum stratejik hesapların da seçim sonuçları, toplumsal maliyetler ve karşı aktörlerin direnci tarafından nasıl sınırlandığını görmemize engel değil. İran savaşı başta olmak üzere jeopolitik gelişmeler, hem uzun vadeli güç dengeleri hem de bu dengelerin içsel kırılganlıkları üzerinden okumak bize daha tutarlı bir değerlendirme çerçevesi sunar.
