- Ankara’da fon kazanı kaynıyor, Erdoğan’ın ‘hiç ummadıkları’nın yeni marifetleri açığa çıkarken aslında ‘tek adam’ rejiminin atama yönteminin falsoları da açığa çıkıyor. Soruşturanlar dahil artık herkes ‘şüpheli’ konumunda
- Ancak bütün bu hengâme, sistemin kendisinin ‘dürüst’ olduğu anlamına gelmiyor. ‘Nefsine yenik düşen’ (!) üç beş kişi ayıklansa aslında borsa/fon sistemi adil ve hakkaniyetliymiş gibi çizilen tablo da gerçeği yansıtmıyor
- Asıl büyük hırsızlık yöntemi olan ‘Insider Trading’, yani ‘içeriden bilgi alma’ bütün ülkelerde sözde ‘ağır suç’ sayılsa da aslında hiç bitmez; çünkü siyaset borsa ilişkisi bitmez. Türkiye’de ise sistem zaten çoktandır bu temelde yürüyor
Ender Öndeş
Aylardır Ankara’yı çalkalayan fon vurgununun artçı sarsıntıları bitip tükenmek bilmiyor. Adalet Bakanı Akın Gürlek’in önceki gün yaptığı ‘suç örgütü’ açıklamasından sonra ortaya çıkan tablo ise oldukça tuhaf. Eski bakan ve AKP Genel Başkan Yardımcısı Fatma Betül Sayan Kaya’nın, “Suç İşlemek Amacıyla Kurulan Örgüte Üye Olma” suçundan tutuklanması, açıklanmayan gizemli isim listesi ile düşünülünce doğal olarak herkesin aklına ortada bir suç örgütü varsa bunun bir ‘lideri’ ya da ‘yöneticisi’ olması gerektiği fikri geliyor ama kimse dillendiremiyor. Eylül ayında aralarında Tera, Pusula, Hedef ve Bulls gibi isimlerin de bulunduğu 7 portföy yönetim şirketiyle başlayan furya, 7 şirkete ait 131 fonun tasfiye edilmesi kararıyla ilerlemiş, ancak skandalın aslında çok büyük olduğu ortaya çıktıkça, iktidar, bir yandan basını susturmaya çalışırken, bir yandan da rezaletin büyüklüğünün siyasi zararını fark ederek AKP’nin “kıymetlilerinden” Fatma Betül Sayan Kaya’yı feda etmeye karar verdi. Erdoğan “hiç ummadıklarım” diyerek duygusal laflar etti ama öte yandan o ‘umulmayanlar’ın tümünün bizzat kendisi tarafından göreve getirilmiş olması soru işaretlerini iyice artırdı.
Sonuçta, skandalın bütün aktörleri AKP’li olduğu için, bütün bu hengâmenin AKP içindeki hesaplaşmalarla ilişkili olduğu da artık sır değil. Uzun süredir Mehmet Şimşek ekibine düzenli olarak saldıran Yeni Şafak çevresinin son günlerde, “aslında bu foncuların Erdoğan’a komplo kurduğu, gerçek hedefin Erdoğan olduğu” yolunda haberler ve yazılar yayınlaması bu hesaplaşmanın işaretlerinden biri sayılıyor. Ayrıca, Mehmet Şimşek ve AKP Grup Başkanvekilleri Abdülhamit Gül ile Özlem Zengin’in son günlerde arkası arkasına yaptıkları “Listenin tamamının deşifre edilmesi” açıklamaları da, iç hesaplaşma belirtileri olarak görülüyor. Erdoğan’ın ‘sokak gücü’ konusunda kilit rol oynayan Metin Külünk gibi eskiler de çok sert açıklamalarla ekonomi yönetiminin kellesini istiyor.
Ancak yine de halkta tepki yaratan bu rezalet konusunda en sivri konuşanlar bile Erdoğan’ı aklayarak söze başlayıp bitirirken, kimse bu suç örgütünün başının kim olduğu sorusuna yanıt vermiyor.
Geçici bir durum mu?
Bütün bunlar olup biterken, sistemin AKP’den de bağımsız yürüyen temel işleyişine dair çok önemli noktalar gözden kaçıyor ve her şey, bir grup ‘kötü niyetli’ insanın marifetiymiş gibi görünüyor. Yani, aslında dürüst bir oyun varmış da, Erdoğan’ın deyimiyle ‘nefsine uymuş’ birkaç hilekâr çok kazanma hırsıyla sistemi bozmuş gibi… Mantık böyle kurulup halka böyle yansıtılınca, bir miktar tutuklama ve birkaç yasal/idari tedbirle sorun çözülecek, yine o eski güzel günlere dönülecekmiş illüzyonu yaratılıyor. Oysa ne Türkiye’de ne de dünyada finans sistemi bu kadar basit ve temiz. Evet, Türkiye’de AKP iktidarının 25 yılda yarattığı deyim yerindeyse “hunharca” rant sistemi, kapitalist işleyişin normal sınırlarını da zorluyor ve tek kişinin iradesine bağlanmış hukuk sistemi bütün klasik ayarları deforme etmiş durumda ama zaten sistemin kendisi de yeterince ahlaksızca.
Adil gibi ama…
Borsa denilen çarkın ilk dişlilerinin tarihi çok zorlanırsa, ta M.S. 300’lere ve hatta şimdiki Kütahya civarındaki Aizanoi Antik Kenti’ne kadar gidiyor ama modern kapitalist hisse senedi satışı anlamında 1602 yılındaki Amsterdam Borsası esas alınıyor. Aslında ilk temel mantığı teorik olarak çok basit: Şirketlerin büyümek için ihtiyaç duydukları sermayeyi bulmalarını, yatırımcıların ise bu şirketlere ortak olarak kâr elde etmelerini sağlayan organize bir pazar… Tabii ki en dipteki yoksullar değil ama orta sınıflardan insanlar, bir şirketin hissesini satın alırlar ve onun küçük bir parçasının resmi olarak “ortağı” olurlar. Sadece ‘resmi’ olarak! Koç hissesi aldınız diye gidip holdingin toplantı salonunda oturamazsınız! Sonuçta, teorik olarak şirketin amacı, sermayesini büyütmek için hisselerinin bir bölümünü ‘halka’ açarak yatırımcılardan fon toplamaktır. Yatırımcılar da böylece şirketin kârından kısmını ‘temettü’ olarak alırlar vs.
Böyle bakınca her şey adil gibi görünüyor ama aslında olan şey, hayali bir ‘ortaklık’ adı altında sizin birikiminizi almaktır ve artık paranızın kaderi, şirketin kaderine bağlanır. Kapitalist sistem ya da onun bir sektörü krize girerse, hissesini aldığınız şirketin sahibi paraları Las Vegas’ta ezerse, geçmiş olsun!
Kocaman bir balon
Adil değilse de, buraya kadar anlatılan işleyiş, kapitalizm açısından yine de belki ‘normal’ gibi görünüyor. Sonuçta, böylece toplanan para, yeni fabrikaların vs. kurulmasına yol açıyor, istihdam ve ekonomi canlanıyor gibi… Fakat tam burada durup, 1970’ler, 80’lerden beri kocaman bir rulet masasına dönen dünya finans sistemine bakmak gerekir. Durum şöyle özetlenebilir: 2026 yılı güncel verilerine göre dünyadaki tüm ülkelerin bastığı, şu an insanların cüzdanlarında, banka kasalarında veya yastık altında duran fiziksel kâğıt banknot ve madeni paraların toplam değeri yaklaşık 8,3 trilyon dolardır. Bu miktar, dünyada halen var olan dijital ve finansal varlıkların yalnızca yüzde 2’si ya da yüzde en çok 6’sına denk düşüyor. Tanımı paranın ötesine taşıyıp gayrimenkulleri, hisse senedi piyasalarını, kripto varlıkları ve türev piyasaları da dahil edersek ortaya çıkan dijital büyüklük 100 trilyon dolardan çok daha fazlasıdır. Yani, mevcut maddi değerin kat be kat üstünde bir rakam her gün bilgisayarlar ve ekranlarda dolaşmakla birlikte aslında somut olarak yok! Ortalıkta para dönmekte, paradan para kazanılmakta ama bu muazzam rakamlar, ekmek, süt ya da ayakkabı üretimi açısından bir anlam ifade etmemekte, borsanın ilk icadındaki ‘para toplayıp yeni işler kurma’ motivasyonu söz konusu olmamaktadır.
Kumarhane ekonomisi
Bu büyük dolandırıcılık sistemi, ülkelerin ‘büyüme hızı’ konusunda da bir illüzyon yaratır. Ekonomik büyüme (Gayrı Safi Milli Hasıla) bir ülkede bir yılda üretilen tüm mal ve hizmetlerin parasal değerindeki artışıdır ama gelirin nasıl dağıldığını da, ekranda yazan rakamların maddi gerçekliğini de anlatmaz. Yüzde 99’u yoksul olan bir ülkenin büyüme hızı ‘yüksek’ olabildiği gibi, “paradan para kazanılan” borsa, yatırım fonları, faiz, gayrimenkul ve türev piyasalardan yapı, üretimden kopuk bir balon ekonomisi yaratarak büyüme hızını yukarı çekebilir. Tipik olarak Hindistan’da görüldüğü gibi korkunç bir yoksullukla süper bir büyüme hızı aynı anda görülebilir. Bu büyüme, gerçek bir ekonomik kalkınma anlamına gelmez. Ülkeye giren milyarlarca dolar borsa endeksini uçurur, fonların hacmini katlar. Bankalar bu finansal genişlemeyle halka ve şirketlere daha kolay kredi verir. Krediyle beslenen inşaat, tüketim ve finans sektörü sayesinde ekonomi hızla “büyür” ama bu asla halka yansıyan bir şey olmaz. Sonuçta borsa ve fonlar yüzde 50 büyürken, halkın tenceresindeki yemek azalır. Ünlü ekonomist Keynes’in ta o zamanlarda, henüz işler nispeten ‘normal’ yürürken söylediği gibi, bu aslında “kumarhane kapitalizmi”dir ve kumarhanelerde hep olduğu gibi kasa kazanır!
Kasa ve oyuncular
Güncel Ekim 2026 verilerine göre Türkiye’deki borsada, doğrudan hisse senedi alıp satan tekil kişi sayısı 6,62 milyondur. Buna hisse senedi yoğun fonlar ya da diğer yatırım fonları üzerinden yer alanlar da eklendiğinde, 12,57 milyon insandan söz ediyoruz. Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) verilerine göre, Borsa İstanbul’daki toplam yerli yatırımcıların yüzde 70 ila yüzde 80 gibi çok büyük bir kısmının portföyü 50 bin TL ile 100 bin TL’nin altındadır. Buna karşın borsadaki toplam paranın yaklaşık yüzde 85’i, yatırımcıların yalnızca yüzde 3’lük kesimi olan “büyük balinalara” aittir. Yoğunluklu olarak 30-40 yaş diliminde olan küçük yatırımcıların çok büyük bir kısmı, maaşlı bir işte çalışan, esnaflık yapan, öğrenci ya da emekli olan ve üç-beş kuruş birikimini korumaya çalışan insanlardır. Bunların da çoğunluğu sosyal medya ya da eş dost üzerinden tercih yapan, hisse kovalayıp tutunmaya çalışan bir kesimdir.
Bu, Türkiye’de nispeten yeni bir olgudur. Ülkedeki güvencesiz enflasyon ortamı, alt kesimlerdeki insanların gözünü korkuttuğu için, son yıllarda ‘iş kurma’ riski yerine parayı finans sisteminde koruma/çoğaltma eğilimi öne çıkarken, borsa, orta, alt-orta ve işçi sınıfının enflasyona karşı bir hayatta kalma ve ek gelir arayışı cephesine dönüşmüş durumda. Çok değil, 20 yıl öncesine kadar borsayı anlaşılmaz rakamlar yığını olarak gören ve hiç ilgilenmeyen mahalle bakkalı, kuaför, taksi şoförü veya küçük atölye sahiplerinden emeklilere, ev kadınlarına, memurlara kadar milyonlarca insan, krize karşı kendilerini böyle güvenceye almaya çalışmakta.
Büyük kurumsal fonlar ve yabancı yatırımcılar borsayı taşıyan bankacılık, holdingler, havacılık ve metal sanayi gibi dev sektörlere yüklenirken, küçük yatırımcılar fiyat hareketleri daha agresif olan, hızlı yükselme potansiyeli barındıran yan sektör hisselerinde şanslarını arıyorlar.
Peki, zarlar hileliyse?
İş bu kadarla kalsa, büyükler büyük götürürken küçükler de ufak ufak kazanmaya devam etse yine iyi. Ama borsa öyle bir şey değil. Yatırımcı kayığı küçük dalgalar ve esintiler arasında ilerlerken, birileri kayığı sallarsa ne olur? Yanıt basit: Küçükler denize dökülür, büyükler başını suyun üstünde tutar! 1997 Asya Kaplanları Krizi (Tayland, Endonezya, Güney Kore), İzlanda (2000-2008), Brezilya (2010-2015) ve Türkiye’de olan buydu işte.
Bunun çok bilinen yöntemleri var. Piyasada “balina” olarak adlandırılan yüksek bakiyeli spekülatörlerin derinliği sığ bir hisseyi dipten yavaş yavaş toplayıp ardından yanıltıcı bilgilerle şişirmeleri (Pump and Dump – Şişir ve Boşalt) yöntemlerden biri. Sınıf atlama arzusu taşıyan küçük yatırımcıları hisseye çekip sonra elindeki milyonlarca lotu tek seferde yukardan boşalmak.
Silkeleme ve Panik Yaratma (Stop-Loss Patlatma) da bir başka yol ve bu yolda da balinalar, gelecekte yükseleceğini bildikleri ve toplamak istedikleri bir hissede, küçük yatırımcıyı korkutarak elindeki malı ucuza alırlar. Yine büyük yatırımcıların bazı hisselere çok yüklendiği izlenimi yaratmak ve “güvenli, çok talep var” görüntüsü vermek, sonra aniden satışa geçerek küçükleri ortalıkta bırakmak, bir başka yöntem.
Son skandalda olan da aslında çok karmaşık değil. Tera ve Pusula Portföy’ün de bulunduğu 7 portföy yönetim şirketinin 131 yatırım fonu, halka açıklık oranı çok düşük, işlem hacmi sığ bazı şirketlerin hisselerini kendi kurdukları fonlar üzerinden karşılıklı al-satlarla yapay olarak fahiş fiyatlara (bazılarında yüzde 15.000’e varan hayali getirilere) yükselttiler. Sosyal medyadaki reklamlar ve bu astronomik getirileri gören 455 binden fazla küçük yatırımcı güvenli liman zannederek bu fonlara akın etti. Ancak SPK’nın müdahalesi ve likidite sıkışıklığı sonrası bu “balon” patladı; fonlar temerrüde düştü, işlemler durduruldu ve yüz binlerce kişinin birikimi içeride kilitlendi.
Küçüklerin sınırlı ufku
Burada, tabii ki, balinaların işlem üstünlüğü de önemli bir faktör. Emekli vatandaş, mobil uygulamadan butona basıp fon veya hisse alana kadar; balinalar milisaniyeler içinde işlem yapan yüksek frekanslı ticaret (HFT) robotlarıyla tahtadaki tüm kârlı fiyat kademelerini çoktan süpürebilirler. Küçük yatırımcı, bir şirketin iyi bir ihale aldığını veya kötü bir bilanço açıkladığını akşam haberlerinde ya da Kamuoyu Aydınlatma Platformu’nda (KAP) görür. Büyükler ise olan bitenlerden zaten çoktan haberdardır ve hızla atak yaparlar. Küçük yatırımcı, piyasada rüzgârın nereye estiğini tahmin etmeye çalışırken, Balinalar ise büyük güçleriyle o rüzgarı bizzat estirebilen, hisseleri yöneten bir noktadadır.
Saray’da ‘dayın’ varsa
Ama yine de bütün bunların hepsi, asıl büyük hırsızlık yönteminin yanında pek ‘masum’ kalır: “Insider Trading” yani içeriden bilgi almak!
Hemen hemen bütün ülkelerde sözde ‘ağır suç’ sayılan ama her zaman da var olan bu işleyiş, hiç bitmez; çünkü siyaset borsa ilişkisi bitmez. Politik bağlantıları olan aktörler (hükümette ve bürokraside akrabalıklar, ilişkiler, ös…) bir şirkete verilecek devasa bir devlet ihalesini, vergi muafiyetini, imar değişikliğini, kamulaştırma kararını ya da ekonomi yönetiminin alacağı çok kritik bir faiz/kur kararını henüz kamuoyuna açıklanmadan öğrendiklerinde hızla hareket ederler veya büyük kazanırlar ya da büyük kayıplardan kurtulurlar. Sonuçta olan da “Saray’da dayısı olmayan” küçük balıklara olur. Bu, bir piyango çekilişinde kazanan numarayı önceden bilmek gibidir; günümüz teknolojisinde herhangi bir politik kararı yarım saat önce öğrenmek bile birilerini karun yapabilir çünkü. Türkiye’de de bu eylem 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun (SPKn) 106. maddesiyle 3 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası gerektiren bir suçtur ama zaten suçu işleyenler, politik ilişkileriyle yargı sistemini de garantiye aldıkları için maddenin uygulanması neredeyse imkânsızdır.
Dünyadan örnekleri var. Ocak ve Şubat 2020’de, COVID-19 pandemisi henüz dünyaya yayılmamış ve piyasalar çökmemişken, ABD Senatosu İstihbarat Komitesi üyelerine verilen gizli bir brifinge katılan bazı senatörlerin ellerindeki hisseleri satması böyleydi.
Türkiye’de ise zaten normal işleyiş budur! Tek adam sisteminin getirdiği ani görevden almalar, gece yarısı yayımlanan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri öncesinde döviz ve borsa piyasalarında yaşanan “olağan dışı hacimler” sık rastlanan olaylardır. Yine yandaş şirketlerin halka arz süreçlerinde, SPK onayından önce bu çevrelerin akrabalık veya iş ortaklığı bağları üzerinden hisse toplamaları, kamu ihalelerini alacak şirketlerin hisselerinin ihaleden çok önce bilinmesi, vs… Türkiye’de sıradan olaylardır.
Makyaj işleri düzeltmeyecek
Sonuç olarak, karşı karşıya olduğumuz olay, AKP’nin rant sistemi ve ‘tek adam’ rejiminin doğası gereği üstü örtülemeyecek boyuta varan bir vurgun olmakla birlikte, 2026 Eylül’ü öncesinde de aslında tıkır tıkır işleyen bir soygun düzenidir. Bugün birilerinin ‘hırsızlığı abartması’ yüzünden ortaya çıkan kaos, tutuklamalar ve düzenlemelerle aşılsa bile, balinaların küçük balıkları yuttuğu bu kirli su havuzu varlığını sürdürecek, emeğiyle geçinen milyonların soyulması devam edecektir.
