3 Kasım Salı günü ABD’nin birçok eyaletini birbiri ardına maviye boyayan “demokrat kasırga,” kibir abidesi Donald Trump’ı bir anda “topal ördek”e çevirmekle durulacağa benzemiyor. Sağ siyasetin uğradığı bu hezimetin, yakın zamanda Amerika’yı aşarak küresel bir akıma dönüşmesi kuvvetle muhtemel.
Ama kutlamalara başlamadan önce, İran’a niyet edilen “rejim değişikliği” hedefinin geri teperek saldırgan ülkelere kısmet olduğu yönündeki ironik yorumun eğlendirici olmakla birlikte abartılı olduğunu not etmek gerekiyor. Çünkü ne İsrail ne de ABD seçimleri bu ülkelerde rejimi değiştirmedi. İsrail’de Netanyahu düşebilir; farklı bir koalisyon oluşabilir ama İsrail devletinin saldırgan siyasetinde köklü bir değişim beklemek hayalcilik olur. ABD’de ise seçmen, esas olarak Trump önderliğinde özellikle son iki yıldır gerçekleşmekte olan rejim değişikliğini durdurma umuduyla Demokratlara yöneldi.
Yeniden Fransız İhtilali mi?
Sonuçta, 2026 Ekim ve Kasım aylarının bilançosu olarak ABD’nin Demokrat seçim fırtınası ve Brezilya seçim sonuçları birlikte okunduğunda, Amerika kıtasında Trump’ın ilk dönem başkanlığından bu yana devam eden sağa kayışın kırıldığı görülüyor. Bu yeni rüzgârın okyanusu aşarak Avrupa siyasetine yansıması kaçınılmaz. Aslında bunun tersi, yani geçen 17 Ekim gününden bu yana Fransa’dan başlayıp kıta Avrupası üzerinde yayılan protesto atmosferinin ABD ve Brezilya seçim sonuçlarını etkilediği de söylenebilir.
Fransa’da öğrenci protestoları olarak başlayan sosyal hareketlenme, işçi sendikalarının, sarı yelekler hareketinin ve dezavantajlı grupların katılımıyla büyüdü; kısa sürede İtalya, Belçika ve Almanya’ya sıçradı; ardından İspanya ve Portekiz’de de büyük protesto eylemleri başladı. Balkanlarda Arnavutluk protestoları ve Sırbistan seçim sonuçları da bu akım çerçevesi içinde değerlendiriliyor.
Protesto rüzgârı o kadar güçlü esti ki Fransız basınında manşetler 1789 devrimi tarihinden alıntılarla dolarken İtalyan medyasında da geçen hafta Bolşevik devrimine referansla kızıl puntolu “Octobre” başlıkları görüldü. Ana akımın sağ kanadında yer alan medya organlarıysa yağma ve şiddet sahneleriyle birlikte Filistin bayraklarını öne çıkararak protestoları cihatçılarla kriminallerin ve aşırı sol örgütlerin “intifada” girişimi olarak sundular. İslamcı ya da ulusalcı olsun, ana akım Türk medyasının tüm organlarında da şiddet sahnelerinin öne çıktığı görülüyor: “Avrupa çöküyor” mealinde saadet çığlıklarının hemen altında Bahçeli’nin iç kamuoyuna “sakın aklınıza bir şey gelmesin” uyarısı mutlaka vurgulanıyor. Türk hükümetinin, askeri nakliye uçağıyla Arnavutluk polisine toma takviyesi gönderdiği ise muhalif kayıtlara geçmiş bulunuyor.
‘Huzursuz Kış’, aşırı sağ ve ‘Halk Cephesi’
Avrupa ülkelerini, enerji kısıntısı, dijital sabotajlar, öğrenci eylemleri, genel grev ve kitlesel protestolar eşliğinde bir “huzursuz kış” bekliyor olabilir. Bunun seçim sandığında somut siyasi sonuçları olacaktır. Fransa’da önümüzdeki Nisan sonunda başkanlık seçimleri yapılacak. Geçtiğimiz cumartesi, “Boyun Eğmeyen Fransa” partisi başkanı Jean-Luc Mélenchon adaylığını açıkladı. Öğrenci eylemleri ve genel grevle birlikte popülerliği artan Mélenchon, Avrupa Birliği’nin ve “göçmen istilasının” Fransa’yı yok ettiği şeklindeki sağ popülist diskuru reddediyor.
Avrupa’da yükselmekte olan aşırı sağın ortak gündeminde, “küreselci teslimiyet” olarak nitelenen Avrupa Birliği projesine ve kurumlarına karşı “ulusalcı” muhalefet, göçmen karşıtlığı ve son yıllarda da Ukrayna savaşında alınan konumun eleştirisi bulunuyor. On yıllardır müesses nizama başkaldırı bayrağını taşıyan bu politik diskur, İtalya’da iktidarda ve Fransa’da da en güçlü iktidar adayı. Almanya’da geçtiğimiz Eylül ayında yapılan eyalet seçimlerinde aşırı sağcı AfD büyük atılım yaptı. İngiltere’de Reform UK, benzer bir yükseliş yaşıyor. İspanya’daysa bu ay sonu yapılacak erken seçimlerin aşırı sağcı Vox’u merkez sağla birlikte iktidara taşıması bekleniyor.
Avrupa genelinde sağ popülizmin yükselişi karşısında “müesses nizam”, merkez sağla solu birleştiren seçim ittifakları üzerinden ayakta kalabildi. Emanuel Macron’un 2017’de Fransız cumhurbaşkanı seçilmesi de bu stratejiye dayanıyordu. Ama Macron, özellikle ekonomide her geçen yıl daha da sağa kayan politikalar uyguladı. İlk dönemine “sarı yelekler” hareketinin hayat pahalılığı ve petrol fiyatlarına karşı protestoları, ikinci dönemine de emeklilik yaşını yükseltme hamlesine karşı işçi eylemleri damgasını vurdu. Başkanlığının son yılı ise, 17 Ekim’de öğrencilerin başlattığı büyük protestolar ve işçi grevleriyle anılacağa benziyor.
Kamuoyu yoklamalarında aşırı sağcı Le Pen’in en güçlü rakibi olarak görünen Mélenchon’un Boyun Eğmeyen Fransa partisi, Macron etrafında ittifak denemesinin aşırı sağı durdurmak yerine güçlendirdiğine dikkat çekiyor. Kadim bir Fransız siyaset geleneği olan anti-faşist halk cephesinin artık müesses nizamı kurtarma değil demokratik değerleri ve sosyal adaleti koruma ve ilerletme perspektifiyle inşa edilmesi gerektiğini savunuyor. Merkez sol ve sağ partilerse, soğuk savaş devrinden kalma reflekslerle Le Pen’den çok Mélenchon’un önünü kesme, yani faşizme değil sosyalizme karşı mücadele telaşı içinde Macron muadili bir ortak aday bulmaya çalışıyor.
Üç tarz-ı siyaset
Fransa’da ortaya çıkan tablo, Avrupa kıtasında ve genel olarak dünyada Batı demokrasisi modelindeki siyasetin ürettiği üç akımı belirgin kılıyor: Aşırı sağ popülizm, statükocu merkez ve demokratik sosyalizm. Her üç akım da bir toplumsal huzursuzluk yaşandığı teşhisinde birleşirken krizin nedenleri ve tedavi yöntemi noktalarında ayrışıyorlar.
Sağ popülizm, kriz ve toplumsal huzursuzluk ikliminden “aşırı liberal” ideolojilere dayalı “devletçi” siyasi sistemlerin sorumlu olduğu iddiasında, Milei ve Bolsonaro gibi Latin Amerika sağ popülistlerini de içeren Trumpist zihniyetle benzeşiyor. Sosyal refahtaki düşüşün kaynağı olarak üçüncü dünyalı göçmenlerin “istilası” görülürken, Avrupa Birliği de “yerli ve milli” siyaset, hukuk ve ekonomiye bir “yabancı müdahale” odağı olarak algılanıyor. Çözüm, müesses nizamın tasfiye edilerek yerine milliyetçi ve otoriter rejimlerin kurulması. Nazizm ve faşizm deneyimlerinin hafızasına sahip Avrupa kamuoyu, bugüne kadar bu otoriter sağ proje yerine sağ ve sol kanatlarıyla merkez siyasete şans vermeyi tercih etti.
Ama ekonomi ve siyasetin açmaza düştüğü noktada, merkezci siyaset kendini yeniden üretmekte zorlanıyor. Huzursuzluk kaynağının sağ popülizm ve “aşırı” sol arasındaki kutuplaşma olduğu iddiası temelinde müesses nizamın restorasyonu reçetesiyle siyaset yapmayı sürdürüyor.
ABD’de Demokrat Parti sol kanadının duruşuna benzer biçimde Fransa’da Mélenchon önderliğinde yükselmekte olan demokratik sosyalizm projesiyse, merkezci yönetimlerin neoliberal ekonomik politikalarıyla beslenen adaletsiz gelir ve kaynak dağılımının yarattığı toplumsal huzursuzluğun son yıllarda savaşların doğurduğu enerji ve güvenlik kriziyle tetiklendiği saptamasından yola çıkıyor. Merkezci siyasetin müesses nizam savunusuyla toplumu aşırı sağ popülizmin tuzağına ittiğini, buna karşı barışçı, demokratik ve sosyal adaletçi bir siyaset etrafında birleşme gereğini savunuyor.
Bu “üç tarz-ı siyaset” Fransa’yla sınırlı değil. Brezilya’dan Hindistan’a, Türkiye’den İspanya’ya, İngiltere’den Macaristan’a dünyanın birçok ülkesinde siyasetin, bu üç tarz çerçevesinde yeniden-biçimlenmekte olduğu gözlenebilir.
Can Yücel’in “hava döndü” sözleriyle başlayan İşçi Marşı’nı, 3 Kasım 2026 tarihinden bu yana ne kadar mırıldansak azdır. ABD seçimleri, küresel bir değişim anı olarak siyasi tarihe geçecek gibi görünüyor. Bundan sonra rüzgârın nereden eseceği sorusunun cevabıysa kaderde değil sosyal mücadelelerde saklı: Yaklaşmakta olan “huzursuz kış”ın özellikle Fransa’yı nasıl bir bahara taşıdığını gördüğümüzde, umumi manzara netleşecek.
