Kojin Karatani bir eylem ve düşün insanı. Modern toplumun inşası, toplumların tarihselliği, iktidar biçimleri ve kapitalizmden kopuş Karatani’nin temel çalışma alanlarını oluşturuyor. Başka bir tanımla çalışmaları Marksizmin eleştirisi ve yeniden yorumlanması üzerinden bir tarih tezinin inşasını ifade ediyor. Aslında arayışları Hikmet Kıvılcımlı’nın katmanlı tarih tezi çalışmalarıyla kesişiyor. Hem Karatani, hem Kıvılcımlı tarihsel ilerlemeci, pozitivist ve Avrupa merkezli bir tarih anlayışını reddetmeleriyle dikkat çekiyorlar. Kıvılcımlı’da barbarlık ve komün çekirdeği/rezervi, tezin eksenini oluştururken, Karatani’de ‘transkritik’ adını verdiği yöntem ve mübadele biçimleri teorisinin ve tezinin merkezinde yer alıyor. Kıvılcımlı Marksist literatüre ve temel paradigmalarına bağlı kalarak tezini inşa ederken, Karatani Kant’ın temel yaklaşımlarını kullanarak tezini kuruyor.
Transkritik, eleştirel düşünme
Karatani transkritik adını verdiği yöntemle Marx ve Kant arasında bir rezonans kurup, teorisini ve tezlerini bunun üzerinden inşa eder. Yöntem sorunu Karatani’nin sisteminde belirleyici bir içerik taşır. Ve düşüncesinin anlaşılmasında anahtar rol oynar. Karatani, Marx’ın kapitalizmin radikal eleştirisiyle, Kant’ın özne, bilgi, ahlak ve evrensellik kavramlarına yaklaşımı ve eleştirel felsefesi arasında düşünsel bağlantılar kurar. Marx’ı Kant üzerinden yorumlar. Kapitalizm üzerine yeniden düşünür.
Karatani, ikili bir eleştirel okuma yapar: Kant üzerinden Marx’ı, Marx üzerinden de Kant’ı inceler. Marx’ın tarihsel materyalizmin çözümlemelerini yetersiz bulur. Marx’ı ekonomi- politik eleştirileri üzerinden analiz eder ya da kavrar. Marx’ın 1844 El Yazmaları’nda ve Alman İdeolojisi’nde Yabancılaşma Teorisi olarak ele aldığı, daha sonra bu Kapital I’de bu teorinin gelişmesini ve farklılaşmasını ve kapitalist toplumda biçim alışını ifade eden meta fetişizmi kavramına mesafelidir. Ya da buradaki yaklaşımları üretim ilişkileri üzerinden değil mübadele biçimleri üzerinden ele alır. Bir nevi bu kavramları bozar.
Karatani, kapitalizmin eleştirisinin sadece ekonomik eksenli bir eleştiri olarak değil, kapitalizmin işleyişini mümkün kılan, onu onaylayan ve onun parçası olan öznenin, bilgi ve toplumsal düşüncenin eleştirisi üzerinden kurulması gerektiğini belirtir. Karatani’nin buradaki referansı Kant’tır. Kant’ı bu noktada referans aldığınızda Marx karşınıza devrimci, siyasal bir Marx değil, radikal iktisatçı bir kimlik olarak çıkar.
Transkritik, bir anlamda Marx’ın ve Kant’ın eleştirisi ve aynı zamanda kesişimselliğidir. Karatani toplumların tarihini üretim tarzı üzerinden okumaz. Mübadele biçimleri üzerinden toplum analizleri yapar. Dört mübadele tipi olduğunu belirtir. Tarih tezi mahiyetindeki Dünya Tarihinin Yapısı adlı çalışmasında birinci tipi karşılıklılık olarak tanımlar. Bu mübadele tipi Armağan Toplumunu ifade eder. İkinci tip müdahale biçimi olarak yağma ve yeniden dağıtım biçimini görür. Vergi, haraç, yağma, merkezi iktidar ve devletin kurumsallaşması bu biçimde realize olur. Üçüncü tip ise meta mübadelesidir. Meta, para, ücretli emek, piyasa, sermaye ilişkisi bu biçimde ortaya çıkar. Dördüncü mübadele biçimi ise karşılıklılığın aşılmasıdır. Kant’ın ebedi barış diye tanımladığı, kapitalizmin aşıldığı, kozmopolitan bir düzeni, evrensel ve özgürleştirici dönemi ifade eder. Karatani bu mübadele biçimlerini tarihsel aşamalar olarak görmez, farklı dönemlerde birlikte var olabileceklerini ifade eder.
Yağma ve yağma devleti
Karatani modern kapitalizmi sermaye, devlet ve ulus iktidar üçlüsü üzerinden yorumlar. Bu üçlüyü çelişkili, gerilimli ve birbirini besleyen toplumsal ilişkiler bileşkesi olarak tanımlar. Sermayenin ekonomik bağımlılık yarattığını, devletin zor aygıtlarıyla siyasal egemenliği örgütlediğini, ulusun ise inşa ettiği kolektif kimlik ve aidiyet duygusuyla rıza imal ettiğini vurgular. Karatani için kapitalizmin aşılması ve sosyalizm perspektifi sadece sermaye iktidarından kurtulmak değil, aynı zamanda diğer iktidar ve hegemonya biçimleri olan devlet ve ulustan kurtulmakla mümkündür. Bu noktada Kant’ın saf aklın ifadesi olan Dünya Cumhuriyeti Birliği, etik ve kozmopolitizm anlayışının tayin edici içerikte olduğunu vurgular. Gelecek toplum tasavvurunu da bunun üzerinden kurar.
Karatani’nin yağma teorisi tarih tezinin önemli kavramlarından biridir. Yağma Karatani’nin dünya tarihi, mübadele biçimleri teorisi, devletin oluşumu ve kurumsallaşmasını anlamanın stratejik kavramıdır. Kolektif toprakların gaspı, toplumsal artığa el koyma ve bunun üzerinden özel mülkiyet ilişkilerinin doğuşunu ifade eder. Devlet teorisinin en önemli yanlarından biri olan yağmanın yanında, yağmanın sürdürülebilmesi için devletin koruma misyonuna da vurgu yapar. Yağma ve korumanın siyasal egemenliği sağlamanın temel enstrümanları olduğunu vurgular.
Karatani’nin yağma teorisi neoliberalizmin aktüel biçimlenişini ve yeni devletin ruhunu anlamakta ve yorumlamakta önemli olanaklar sunmaktadır. Karatani neoliberalizmi yeni emperyalizm diye tanımlar. Yeni yağmacılık sadece savaşlarla değil, doğaya, kadına, emeğe stratejik saldırılarla gerçekleşiyor. Yeni devlet radikal özelleştirmelerle, yeni kamulaştırmalarla, doğayı metalaştırıp sömürgeleştirerek, borç ekonomisiyle gelecekteki emek ve kamu gelirlerine faiz yoluyla önceden el koyarak, sosyal hakları piyasalaştırarak ve finansal operasyonlarla muazzam servet transferleri gerçekleştirerek bir yağmacı devlet olarak biçimleniyor. Sermaye birikiminin ayrılmaz parçası ve onun zorlayıcı mekanizması olarak devreye giriyor.
Bu süreç aynı zamanda şirket devletleşme süreci olarak kendini dışa vuruyor. Devlet, kapitalist piyasa ilişkilerini hukuk ve devlet politikalarıyla yeniden örgütlüyor. Agresif biçimde kar esaslı ve karı sistemli kılacak adımları her düzeyde ve her biçimde büyük bir aç gözlülükle atılıyor. İşçi sınıfı ve emekçi yığınlar için bütün bu operasyonlar kronik ve yıkıcı yoksullaşma, işsizlik ve geleceksizlik anlamına geliyor.









