Türkiye işçi ölümlerinde Avrupa ve Kafkasya’da ilk sırada yer alırken, HABAŞ işçi katliamının ardından Çalışma Bakanlığı uyguladığı iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin zorunlu veri gönderimini sona erdirdi
Duygu Kıt
HABAŞ’ta 19 işçinin katledilmesinin ardından kamuoyuna yansıyan verilere göre, Çalışma Bakanı Vedat Işıkhan’ın 3 Haziran 2023’te görev gelmesinden bu yana en az 7102 işçi öldü. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG) 2026 yılının ilk 10 ayında iş cinayetlerinde en az 1930 işçinin hayatını kaybettiğini raporlaştırırken, bu sayı günde ortalama altıdan fazla işçinin yaşamını yitirdiği anlamına geliyor. Türkiye’de işçi ölümlerinin neden bu kadar yüksek olduğunu, iş cinayetlerinin neden önlenmediğini Prof. Dr. Aziz Çelik ve A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı Deniz İpek gazetemize değerlendirdi.
‘İş kazaları önlenebilir’
İSİG verilerine göre AKP’nin iktidara geldiği 2002 yılından bugüne en az 38 bin işçi hayatını kaybetti. Karşılaştırılabilir en son Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göreyse 100 bin işçi başına ölümlü iş kazası oranlarında Türkiye, Avrupa’nın ve Kafkasya’nın en ölümcül ülkesi.
Prof. Dr. Aziz Çelik, Türkiye’nin iş cinayetleri sonucu ölüm oranlarında kendine benzer ülkeler içerisinde çok yüksek bir durumda olduğuna dikkati çekti. İş cinayetlerinin, iş kazalarının her koşulda ve alanda tümüyle önlenebilir nitelikte olduğunun altını çizen Çelik, iş cinayetlerinin önlenmemesinin nedenlerine ilişkin şu değerlendirmede bulundu: “Gerekli önlemler alınırsa, gerekli denetimler yapılırsa, çalışanlar etkili bir sendikal örgütlülüğe sahip olursa, işveren masraf etmeye, kaynak ayırmaya zorlanırsa ya da göze alırsa iş cinayetlerini sıfırlamak mümkündür. İşin niteliğinden, işin fıtratından kaynaklı olarak ‘bazı işlerde olur’ diye bir şey yok. En ağır işler de bile tedbir alınsa önlenebilir durumdadır iş kazaları. Bu kadar yüksek olmasının iki sebebi olduğunu düşünüyorum. Bir gerekli kamusal denetim mekanizmaları ve yaptırım mekanizmaları son derece zayıf. Yani denetim hem sayısal olarak Çalışma Bakanlığı’nın iş teftişi ile ilgili organizasyonu son derece zayıf ve hem de caydırıcı yaptırımlar zayıf.”
‘Denetim bağımsız değil’
Çelik, “Türkiye’de iş cinayetlerinin çok yüksek seyretmesinde düşük sendikalaşma oranı, kamusal denetimin zayıflığı, iç denetimde de işverene bağlı bir düzeninin olması yatıyor” dedi. İş cinayetlerinin önlenebilir olması için işyeri denetimi ile birlikte sendikal etkinliğe işaret eden Çelik, şöyle devam etti: “İç denetim açısından bakıldığında ise 6331 sayılı bir kanun var. Bu kanuna göre işyerinde, işletmede, iş teftiş ve denetimini işyerindeki iş yeri hekimi ya da iş güvenliği uzmanının yapması, tehlike raporları hazırlaması ve benzeri gibi kâğıt üzerinde son derece güzel gözüken düzenlemeler var. Fakat sonuçta iç denetimi yapmakla yükümlü olan kişiler, işverene bağlı çalışanlar durumundalar. Dolayısıyla bir özerklikleri, bir güvenceleri söz konusu olmadığı için işverene karşı ‘burada ağır ve işçilerin hayatını tehlikeye atan işler yapılıyor, bu işi durdurun ya da şu tedbirleri alın’ gibi işvereni zorlayacak şeyleri yapmaları işin tabiatına aykırı. Sonuçta işverene bağlılar. Bunun yanında üçüncü bir faktör olarak da sendikal örgütlülüklerin zayıf olmasından, hiç olmamasından ya da bu örnekte olduğu gibi sendika olsa bile sendikanın etkisiz olmasından kaynaklandığını düşünüyorum. Sendika her zaman güvence sağlamıyor işçi sağlığı açısından. Soma’daki o büyük felakette de sendika vardı, burada da sendika var. Sendikanın etkili olması önemli. İşçinin hayatını tehlikeye atacak herhangi bir durumda etkili bir baskı gücü olması gerekiyor. Bu üç faktörün iş cinayetlerinin yüksek seyretmesinde etkili olduğunu düşünüyorum.”
Veri gönderimi kaldırıldı
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 2025 Faaliyet Raporu’nda yer alan SGK verilerine göre Türkiye’de 2024 yılında 1.905 sigortalı çalışan iş kazalarında hayatını kaybetti. Bakanlık, aynı yıl için 100 bin çalışan başına ölüm oranını 8,7 olarak hesaplarken, bu oran, Eurostat’ın AB için açıkladığı 100 binde 2,10’luk standartlaştırılmış oranın çok üzerinde yer alıyor. Deniz İpek ise, Türkiye’nin iş cinayetlerinde Avrupa’nın en kötü ülkeleri arasında bulunmasının bir tesadüf değil bir tercih olduğuna dikkat çekti. “Bunu görmek için uluslararası karşılaştırmalara bile gerek yok. SGK’nin kendi istatistiklerine göre iş cinayetleri artışta” diye ekleyen İpek, şu verileri paylaştı: “2020 yılında 384 bin 262 sigortalı iş kazası geçirirken 1.231 işçi yaşamını yitirdi. 2024 yılında iş kazası geçiren sigortalı sayısı 733 bin 646’ya, yaşamını yitirenlerin sayısı ise 1.897’ye yükseldi. Beş yılda iş kazası geçiren sigortalı sayısı yüzde 91, ölümler yüzde 54 arttı. Yalnızca bu beş yılda SGK kayıtlarına giren 7.993 işçi ölümü var. Daha önemlisi, 100 bin sigortalı başına ölüm oranı 2020’de 7,09 iken 2024’te 10,04’e yükseldi. Yani mesele yalnızca çalışan sayısının veya bildirilen iş kazalarının artması değil. Sigortalı çalışan başına ölüm riski de yükseldi.”
‘İş güvenliği maliyet değil’
“HABAŞ’ta yaşanan iş cinayetlerini bu tablodan bağımsız değerlendiremeyiz” diyen İpek, şunları ekledi: “Ağır sanayide ergimiş metal, basınçlı gaz sistemleri, tavan vinçleri ve yüksek enerjili üretim süreçleri birbirini tetikleyen büyük kaza tehlikeleri oluşturur. Bunların kontrolü yalnızca iş güvenliği uzmanının hazırladığı risk değerlendirmesiyle sağlanamaz. Proses güvenliği, mühendislik kontrolleri, önleyici bakım, ekipman bütünlüğü, güvenli işletme prosedürleri ve üretimin gerektiğinde durdurulması esastır. Türkiye’de sorun tehlikelerin bilinmemesi değil, bilinen tehlikelere rağmen üretimin sürdürülmesidir. İşçi sağlığı ve güvenliği maliyet kalemi, üretimin durdurulması ise ekonomik kayıp olarak görüldüğü sürece benzer faciaların yaşanması şaşırtıcı değildir. İş cinayetlerinin teknik nedenleri vardır. Ancak bu nedenlerin neden ortadan kaldırılmadığının yanıtı, üretimin nasıl örgütlendiğinde ve kimin çıkarlarının esas alındığında aranmalıdır. İşçinin yaşamıyla sermayenin kârı karşı karşıya geldiğinde tercih sürekli üretimden yana yapılıyorsa, karşımızdaki sorun yalnızca denetim eksikliği değil, sınıfsal bir sorundur.”
Bakanlık neden kaldırdı?
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (ÇSGB), sekiz yılı aşkın süredir uyguladığı İş Sağlığı ve Güvenliği Bilgi Yönetim Sistemi’ne (İBYS) ilişkin zorunlu veri gönderimini HABAŞ katliamının hemen ardından sona erdirdiğini aktaran Deniz İpek, “Veri gönderiminde kullanılan web servislerinin erişim izinleri iptal edildi. Bakanlık kararın gerekçesini açıklamadı. Sekiz yıl boyunca toplanması öngörülen verilerin ne kadarının merkezi sistemde kaydedildiği, hangi analizlerde kullanıldığı ve uygulamanın işçi sağlığı ve güvenliğine somut katkısı da kamuoyuyla paylaşılmadı. Uygulamanın ekonomik boyutu ise başka bir tartışmayı gündeme getiriyor. Bakanlık, işyerlerinden istediği verilerin gönderilmesini kendi tescil ettiği özel yazılım şirketlerinin programlarına bağladı. İşyerleri ve ortak sağlık ve güvenlik birimleri (OSGB) bu yazılımları kullanmak zorunda bırakılırken abonelik ve lisans bedellerini de kendileri karşıladı” ifadelerini kullandı.
