Barış süreci masada, Meclis’te, kapalı salonlarda ve hukuk metinlerinde tartışılıyor. Tartışılmayan alan ise kırk yılı aşkın savaşın insanlarda bıraktığı ve henüz dile gelmemiş deneyim.
Deneyimin sahipleri tek bir kesime sığmıyor. Köyleri boşaltılıp kentlerin kenarına savrulanlar, cezaevlerinde gençliğini bırakanlar, dağa giden çocuğunun dönmesini bekleyen aileler, askere uğurladığı oğlunu toprağa veren Batı’daki anneler aynı savaşın farklı yüzlerini taşıyor. Ortak noktaları, yaşadıklarının büyük kısmının hiç anlatılmamış olması.
Bu sessizlik tercih olmaktan çok savaşların bir ürünü. Walter Benjamin, Birinci Dünya Savaşı’ndan dönen askerlerin dilsizliğini tam da böyle okumuştu. Ona göre savaş, insanların yaşadıklarını aktardıkları kalıpları da yıkmıştı. Cepheden dönenler anlatacak anılar veya bilince yansımış tecrübeyle değil, anlatmanın imkanını kaybetmiş olarak dönmüştü. Şiddet bedenlere, evlere, hayallere, ilişkilere, benliğe ve daha çok da deneyimin dile dönüşme yollarına da zarar vermişti.
Ama anlatılmayan deneyim kaybolmaz; kaybolmak bir yana yer değiştirerek nesillerce devam eder. Kitlesel şiddetten sağ kalanların aileleri üzerine yapılan çalışmalar, hiç konuşulmamış yaraların bile sonraki kuşağa geçtiğini gösteriyor. Çocuklar, nedenini bilmedikleri kaygıyı, adresi belirsiz öfkeyi, evin havasına sinmiş yası, umutsuz geleceğin yüzlere sinmiş izini devralıyor. Kişinin içinde kapanmayan yara, toplumun içinde de kapanmıyor.
Alexander ve Margarete Mitscherlich, 1967’de savaş sonrası Batı Almanya’sını “yas tutamayan” bir toplum olarak tarif etmişlerdi. Geçmişle yüzleşmek yerine ekonomik yeniden inşaya gömülen kuşak, bastırdığı geçmişi çocuklarına devretti ve o geçmiş bir sonraki kuşağın sert sorgulamasıyla geri döndü. Yine Balkanlarda yarım asır boyunca üstü örtülen karşılıklı katliamların hafızası ise doksanlarda milliyetçi seferberliğin en güçlü malzemesine dönüştü.
Her iki örnek de bize sahibi tarafından anlatılmayan geçmişin sahipsiz kalmadığını ve onu kendi amacına göre anlatacak birini bulduğunu gösterir. Kimin yasının sayılacağı, kiminkinin görmezden gelineceği, kimin üzülüp kimin böbürleneceği ve acıların birbirine karşı nasıl yarıştırılacağı bu boşlukta belirlenir.
Bu yüzden deneyimin anlatılması bir hafıza meselesi olmanın ötesinde stratejik bir meseledir. Ülkemizde de geçmiş, bugüne kadar her seçim döneminde yeniden kaşınan bir yara gibi kullanıldı. Şehit cenazeleri ile boşaltılan köyler aynı ekranlarda birbirine karşı konumlandırıldı ve iki tarafın kayıpları hiçbir zaman aynı cümlede anılmadı.
Sessizliğin bir nedeni halen somut riskler taşımasında gizli şüphesiz. Kürt tarafında yaşananı anlatmak uzun yıllar yargılanma tehlikesi taşıdı ve bu tehlike bütünüyle ortadan kalkmış değil. Daha derindeki neden ise anlatmanın suçlamakla eş tutulması. Kürt bir aile yaşadığını anlattığında bunun bir itham olarak duyulacağından çekiniyor. Oğlunu askerde kaybetmiş bir aile ise acısını dile getirdiğinde onun bir tarafın elinde siyasi bir araca dönüşeceği telkiniyle boğuşuyor. Sonuçta iki taraf da kendi deneyimini, karşıya yöneltilmiş bir suçlama gibi algılanmasın diye saklıyor. Zamanla susmak bir sadakat biçimine dönüşüyor ve anlatmak, yaşananı ucuzlatmak gibi hissettiriyor.
Bu kilidi açacak olan, iki dil arasındaki farkı görmek: tanıklık dili ile hüküm dili.
Hüküm dili kimin suçlu olduğunu söyler. Tanıklık dili ise neyin yaşandığını anlatır; öznesi, anlatanın kendisidir, karşıdaki değil. Hüküm dilinin yeri vardır. Kayıpların akıbetini soran aileler adalet talep etmekte haklıdır ve hesap sorma talebi barışın dışında bırakılamaz. Yine de toplum hüküm dilinden önce tanıklık dilini kuramazsa her anlatı bir iddianameye, her dinleyici de bir sanığa dönüşür. Tanıklık dili ise ortak bir zemin açar çünkü kimseden bir şey kabul etmesini istemeden yalnızca dinlenmeyi ister. “Oğlum gitti ve dönmedi” cümlesi, Cizre’de de söylense Yozgat’ta da söylense aynı ağırlığı taşır. Tanıklık dilinin gücü, farklı acıları aynı cümlenin içinde buluşturabilmesinde yatıyor.
Barış sürecinin konuşulduğu her yerde, hukukta da siyasette de, bu alan gözden kaçıyor. Kırk yıl boyunca biriken ve halen sahibinin sesiyle anlatılmayı bekleyen deneyim, mekân ve dinleyecek kulaklar bekliyor.
Bu deneyimi kendi sesimizle mi anlatacağız yoksa başkalarının bir gün bizim adımıza anlatmasını mı bekleyeceğiz sorusu ise hepimiz için cevaplanmayı bekliyor.









