Sosyolog Hawjin Beghali ile İran’da ve Ortadoğu’da gelişen kadın mücadelesinin etkilerini konuştuk:
- Öcalan’ın kadın özgürlüğünü sosyalizmin temel kriteri olarak vurgulaması, sosyalist hareketlerin deneyimlerini yeniden düşünmek adına önemli bir çaba; zira bu deneyimler, sınıf ilişkilerini eleştirmelerine rağmen, eşitsiz cinsiyet ilişkilerini değişime uğratmakta yetersiz kalmıştır
- Bana göre Rojava’da kadınların silahlı mücadelesi ve İran’da kadınların sivil direnişi Ortadoğu’da kadın mücadelesinin iki farklı fakat birbirini tamamlayan modeli olabilir… ‘Jin, Jiyan, Azadî’ hareketi, çağdaş İran tarihinin en başarılı sivil ve siyasi mücadelelerinden biri olmuştur
Şirin Bayık
Ortadoğu’da devam eden savaşlar, otoriter rejimler ve cihatçı yapılanmalar, kadınların yaşam hakkını, özgürlüklerini ve toplumsal kazanımlarını hedef almaya devam ediyor. İran’da savaş koşullarına rağmen Kürt kadınlara yönelik gözaltı, zorla kaybetme ve idam politikaları sürerken, Rojava’da kadınların yıllar süren mücadeleyle elde ettiği kazanımlar yeni siyasi düzen tartışmaları içerisinde tehdit altında. Bir yandan kadınların bedenleri ve yaşamları üzerindeki denetim politikaları derinleşirken diğer yandan kadınların örgütlü mücadelesi, Ortadoğu’nun geleceğine ilişkin temel tartışmalardan biri olmayı sürdürüyor. Sosyolog Hawjin Beghali ile Ortadoğu’da savaşın kadınlar üzerindeki etkilerini, İran rejiminin baskı politikalarını, Rojava’da YPJ’nin statüsüne yönelik yaklaşımı, Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın kadın özgürlüğü temelinde sosyalizm eleştirisini ve kadın mücadelelerinin ortaklaşma olanaklarını konuştuk.
- İran’da süregelen savaşın yanı sıra rejim, özellikle Kürtlere yönelik baskılarını sürdürüyor. Rejim, Werîşe Muradî hakkında ikinci bir idam kararı verirken, Kürdistan İnsan Hakları Ağı (KHRN), 8 Ekim tarihli raporunda, Haziran 2025’te başlayan bölgesel çatışmalardan bu yana İran İstihbarat Bakanlığı ile İslam Devrim Muhafızları Ordusu’na (IRGC) bağlı İstihbarat Teşkilatı’nın, Kürt siyasi aktivistlere yönelik zorla kaybetme uygulamalarını yoğunlaştırdığına dikkat çekti. İran’daki mevcut savaş durumuna dair gözlemlerinizi biraz daha açabilir misiniz? Ayrıca, rejimin kadınlara yönelik baskısının savaş döneminde dahi devam ediyor olması hakkında ne düşünüyorsunuz?
Gerçek şu ki, bugün İslam Cumhuriyeti’nin baskı aygıtı her zamankinden daha açık ve pervasızdır. Gözaltılardaki artış, idam kararlarının çıkarılması ve zorla kaybettirmelere ilişkin raporlar; savaş koşullarında baskının durmadığını, aksine rejimin kriz yönetimi ve varlığını sürdürme adına ana araçlarından biri haline geldiğini göstermektedir. Mevcut durumu anlayabilmek için İslam Cumhuriyeti’nin siyasi mantığındaki büyük bir değişime dikkat etmeliyiz. İslam Cumhuriyeti lideri Ali Hamaney, birkaç yıl önce sistemin sürekliliğine vurgu yaparak 1980’lerin Tanrısı ile bugünün Tanrısının aynı olduğunu söylemişti. Ancak benim görüşüme göre, bugün tanık olduğumuz baskı, 1980’lerdekinden çok daha büyük ve geniş bir ölçektedir.
İslam Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ilk yıllarında, özellikle 1980’lerde hükümet, iktidarını konsolide etmek amacıyla muhaliflere yönelik kapsamlı siyasi tasfiyelere ve katliamlara başvurdu. Ancak o dönemde, toplumun belirli kesimleri (özellikle ülkenin merkezi bölgelerinde) sistemi destekliyordu ve siyasi muhalifler çoğunlukla solcu, Kürt, Beluç ve Arap güçler arasından çıkıyordu. Başka bir deyişle hükümet, destekçisi olarak gördüğü geniş toplum kesimi ile muhalif olarak tanımladığı gruplar arasında bir ayrım yapıyordu.
Ancak bugün bu durum kökten değişti. İslam Cumhuriyeti; toplumsal tabanının ve siyasi meşruiyetinin, İran’ın merkezi bölgelerindeki geniş halk kitleleri arasında bile ciddi şekilde aşındığını ve bunu yeniden inşa etme olasılığının çok sınırlı olduğunu açıkça fark etmiş durumdadır.
Nasıl bir değişim?
Bu değişim, iktidardaki siyasi yapının değişen dilinde de gözlemlenebilir. Geçmişte “bizden/içerideki” (hudi) ve “yabancı/dışarıdaki” (gayr-i hudi) terimleri İslam Cumhuriyeti’nin resmi literatüründe önemli bir yere sahipti. Toplum iki kategoriye ayrılmıştı: Sistemin çemberi içinde yer alanlar ve kenara itilerek sistemin dışında tanımlanan bir kesim. Bugün ise bu ayrım “adanmış/sarsılmaz” ve “düşman” gibi kavramlara kaymıştır. Bu çerçevede adanmış bir kişi, sistemin bekası için bedel ödemeye ve savaşmaya hazır olan kimsedir; buna karşılık, bu tanıma uymayan herkes kolaylıkla düşman konumuna düşmektedir. Bu düşman tanımı pratikte İran toplumunun büyük bir kısmını kapsamaktadır.
Savaş da bu durumu daha da şiddetlendirmiştir. Rejim kendisini sadece dış bir düşmanla değil, iç düşmanlarla da kuşatılmış görmektedir. Böyle koşullar altında her türlü protesto, hak arayışı veya bağımsız toplumsal örgütlenme çabası, hükümet tarafından ulusal güvenliğe ve sistemin bekasına bir tehdit olarak yorumlanabilmektedir.
Kadınların bastırılmasıyla ilgili olarak temel bir noktaya da dikkat çekilmelidir: Kadınlar, özellikle son yıllarda, İslam Cumhuriyeti’nin ideolojik temellerine ve siyasi otoritesine meydan okuyan en önemli güçlerden birine dönüşmüştür. Kadınların zorunlu başörtüsüne karşı, bedenleri ve bireysel özgürlükleri üzerindeki söz hakkı için yürüttüğü mücadelenin odak noktası olduğu ‘Jin, Jiyan, Azadî’ hareketi, çağdaş İran tarihinin en başarılı sivil ve siyasi mücadelelerinden biri olmuştur.
Tam da bu nedenle hükümet bu potansiyeli çok iyi anlamıştır ve kadınların talepleri karşısında geri adım atmanın, kendi ideolojik temellerinin daha da zayıflamasına yol açacağını bilmektedir. Dolayısıyla kadınlara yönelik baskının savaşın ortasında bile devam etmesi tesadüfi bir durum değildir. Bana göre bugün İslam Cumhuriyeti’nin temel çelişkisi şudur: Meşruiyetini kaybettikçe baskıya daha çok başvurmakta; baskıyı artırdıkça da devlet ile toplum arasındaki yarık derinleşmekte ve İslam Cumhuriyeti kendisini daha fazla kuşatılmış ve köşeye sıkışmış bulacaktır.
- Ortadoğu, fiilen bir savaş iklimine sürüklenmiş durumda. Geleceği giderek daha istikrarsız hale gelen bu bölgede, kadınlar ve çocuklar en savunmasız gruplar olmaya devam ediyor. İran’da kadınlara yönelik baskılar sürerken, Rojava’da ise devam eden bir entegrasyon sürecine rağmen “cihatçı kimliğe” sahip kişilerin, kadın bedenini teşhir etmek gibi eylemlere giriştiği olaylar yaşanıyor. Dahası, bildiğiniz üzere Şam yönetimi, YPJ birliklerinin ulusal orduya dahil edilmesini reddetti; bu durum, alternatif yaklaşımların araştırılmasını zorunlu kılıyor. Tüm bunlar ışığında, Ortadoğu’da kadınlara yönelik hakim tutumları, mevcut endişeleri ve kadın mücadelesinin durumunu nasıl değerlendiriyorsunuz? Hangi adımlar atılmalı?
Benim görüşüme göre, Suriye’de iktidarda olan cihatçı güçler ile Rojava’nın Kadın Koruma Birlikleri (YPJ) gibi özgürlük yanlısı güçler arasında temelde hiçbir yakınlık yoktur. İdeolojik kimliği kısmen kadın haklarına ve özgürlüğüne düşmanlık üzerine inşa edilmiş bir gücün; özgürlükleri ve hakları için örgütlenmiş kadınların bağımsız ve eşit varlığına tahammül etmesi elbette beklenemez. YPJ’ye yönelik karşıtlık, Suriye’nin gelecekteki siyasi düzeninde kadının konumuna dair iki farklı anlayış arasındaki açık çatışmayı gözler önüne sermektedir.
Şüphesiz ki bu anlayış sadece Suriye’deki cihatçı güçlerle sınırlı değildir. Ortadoğu genelinde kadınlar, siyasi ve toplumsal farklılıklara rağmen, haklarını elde etme yolunda hâlâ ciddi engellerle karşılaşmakta ve savaşın yayılması birçok durumda hukuki ve toplumsal statülerinde gerilemeye yol açmaktadır.
Böyle koşullar altında, Ortadoğu’daki kadınların her zamankinden daha fazla birbirlerinin mücadele deneyimlerinden öğrenmeleri ve mücadelelerini ortak bir özgürlük ve eşitlik cephesinin parçası olarak görmeleri gerektiğine inanıyorum. Rojava kadınlarının deneyimi, varlıkları ve özgürlükleri cihatçı güçler tarafından tehdit edildiğinde, elde ettikleri kazanımları korumak için örgütlü özsavunmanın ve hatta silahlı mücadelenin gerekli olabileceğini gösterdi. Rojava kadınlarının mücadelesi, kadınların her türlü silahlı mücadelesine karşı çıkan feministlerin görüşlerini fiilen sarsmış; bu tür bir mücadelenin kendi tarihsel ve siyasi bağlamı içinde tamamen savunulabilir ve haklı olduğunu kanıtlamıştır.
Öte yandan, İranlı kadınların zorunlu başörtüsüne karşı ve beden hakları uğruna sürdürdüğü kesintisiz ve cesur mücadele deneyimi, sivil direnişin gücüne dair önemli bir örnektir. Bana göre bu iki deneyim yani Rojava’da kadınların silahlı mücadelesi ve İran’da kadınların sivil direnişi Ortadoğu’da kadın mücadelesinin iki farklı fakat birbirini tamamlayan modeli olabilir. Temel mesele, kadınların her türlü koşul altında bağımsızlıklarını ve siyasi iradelerini korurken, mücadele yöntemlerini her toplumun siyasi ve toplumsal koşullarına göre seçebilmeleridir. Benim açımlamama göre, Öcalan’ın kadın özgürlüğünü sosyalizmin temel bir kriteri olarak vurgulaması, sosyalist hareketlerin tarihsel deneyimlerini yeniden düşünmek adına önemli bir çabadır; zira bu deneyimler, sınıf ilişkilerini eleştirmelerine rağmen, eşitsiz cinsiyet ilişkilerini genellikle köklü bir değişime uğratmakta yetersiz kalmıştır.
- Yakın zamanda zaten Avrupa’da gerçekleşen Jineolojî Konferansı’nda Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın bir mektubu okundu; mektupta dikkat çekici pek çok nokta yer alıyordu: “Sosyalizmin temel ilkesinin kadın özgürlüğü olduğunu söyledim. Çünkü bir erkeğin gerçekten sosyalist olabilmesinin ölçüsü, kadınla doğru, eşit ve özgür bir ilişki kurabilmesidir. Tarihteki büyük sosyalist deneyimlerin çoğunda bu ilke eksik kaldı.” Bu ifade, kadın özgürlüğü ideali ve sosyalist ideolojinin kendi içsel dönüşümü için ne ölçüde bir zemin hazırlayabilir?
Sayın Öcalan’ın bu perspektifi, eşitsizliğin en erken biçimlerinin erkeğin kadın üzerindeki tahakkümü, artı ürüne el konulması ve mülkiyetin ortaya çıkışıyla bağlantılı olduğu fikrinden kaynaklanmaktadır. Bu bakış açısına göre, mülkiyet ilişkileri ve eşitsizliğin yeniden üretilmesine yol açan tahakküm değişmediği sürece, özgür ve sosyalist bir toplumun gerçekleşmesi mümkün olmayacaktır.
Ayrıca, kapitalist sistem altında sömürülen gruplar olarak kadınların işçilerle birlikte ele alınması, Sayın Öcalan’ın görüşlerinde üzerinde durulması gereken önemli ve dikkate değer bir noktadır. Bununla birlikte, kanaatimce ekonomik ilişkilerin eleştirisini ve kadın, erkek ile kapitalist arasındaki sömürü ilişkilerinin yeniden analizimizin ve mücadelemizin merkezine koymak gerekmektedir. Ekonomik yapıların ve mülkiyet ilişkilerinin sürekli bir eleştirisi olmaksızın, yalnızca hükümetlerin baskıcı politikalarına ve ataerkil kültüre karşı savaşmak kadınların tam özgürlüğünü sağlayamaz. Kadınların özgürlüğü; cinsiyet, ekonomi ve iktidar ilişkilerinin eş zamanlı olarak dönüştürülmesini gerektirir.
