Gerçek anlamda toplumsal beka, bir halkın diğerine benzemesiyle değil, hiçbir halkın diğerinin varlığına, diline, kültürüne ve inancına tehdit oluşturmadan kendi varlığını özgürce sürdürebilmesiyle mümkündür
Ercan Jan Aktaş
Türkiye’deki beka söylemini Kürt meselesinden bağımsız değerlendirmek mümkün değildir. Cumhuriyet’in kuruluşundan günümüze uzanan süreçte Kürtlerin kolektif kimliklerinin tanınması, anadilde eğitim ve kamusal yaşam, siyasal temsil, yerel demokrasi ve kendi gelecekleri hakkında söz sahibi olma talepleri, büyük ölçüde devletin güvenlik politikaları çerçevesinde ele alınmıştır.
Bu yaklaşım, her türlü toplumsal ve siyasal hak taleplerinin demokratik müzakere alanında değerlendirilmesi yerine, sıklıkla devletin toprak bütünlüğüne ve ulusal güvenliğine yönelik tehditler olarak tanımlanmasına yol açmıştır. Böylece Kürt meselesi, yalnızca bir kimlik, eşit yurttaşlık ve demokrasi meselesi olmaktan çıkarılarak devletin bekası ekseninde ele alınan bir güvenlik sorununa dönüştürülmüştür. Oysa bir devletin toprak bütünlüğünü koruma sorumluluğu ile farklı halkların kimlik, kültür, eşit yurttaşlık ve demokratik temsil haklarını güvence altına alma sorumluluğu zorunlu olarak birbirinin karşıtı değildir. Aksine, demokratik bir siyasal düzenin temel koşullarından biri, farklı kimliklerin ve toplumsal kesimlerin eşit haklar temelinde ortak bir yaşamı kurabilmeleridir.
Beka kavramını eleştirel bir siyaset bilimi perspektifinden değerlendirebilmek için öncelikle bazı temel soruların sorulması gerekiyor. Beka denildiğinde korunması amaçlanan varlık hangisidir; devletin kurumsal devamlılığı mı, mevcut rejimin siyasal düzeni mi, iktidarın yönetme gücü mü, yoksa toplumun ortak geleceği mi? Tehdit olarak tanımlanan unsurların ne olduğuna kim karar vermekte ve bu tehdit iddiaları hangi somut verilere dayandırılmaktadır? Beka gerekçesiyle hangi hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması veya hangi demokratik taleplerin ertelenmesi istenmektedir? Daha da önemlisi, güvenlik adına alınan kararlar hukukun üstünlüğü, demokratik denetim ve hesap verebilirlik ilkelerine tabi midir? Bu sorular, beka söyleminin yalnızca siyasal kullanım biçimlerini anlamak açısından değil, modern ulus-devletlerin güvenlik anlayışlarını, devlet-toplum ilişkilerini ve demokratik meşruiyet sınırlarını sorgulamak bakımından da önemli bir eleştirel çerçeve sunmaktadır.
Bu nedenle asıl tartışılması gereken, farklı halkların eşitlik, özgürlük ve demokratik katılım taleplerinin devletin bekasına yönelik bir tehdit olarak mı değerlendirilmesi gerektiği, yoksa ortak siyasal yaşamın demokratik biçimde yeniden inşa edilmesinin koşulları olarak mı ele alınacağıdır. Bu soru, Türkiye’de beka söyleminin tarihsel ve siyasal sınırlarını tartışmanın ötesinde, devlet ile toplum arasındaki ilişkinin hangi demokratik ilkeler üzerinden yeniden kurulabileceğini de gündeme getirmektedir.
Bu noktada güvenlik çalışmalarının eleştirel yaklaşımlarından yararlanmak ve İngiliz siyaset bilimci Ken Booth’un ortaya koyduğu önemli bir ayrım üzerinde durmak gerekiyor. Booth’a göre Survival (hayatta kalma) ile Security (güvenlik) aynı anlama gelmez (1). Bir devletin veya toplumun yalnızca varlığını sürdürmesi, o toplumda yaşayan insanların özgür, eşit ve güven içinde bir yaşam sürdüğü anlamına gelmez.
Nitekim bir toplum, doğrudan bir savaş veya dış saldırı tehdidi altında bulunmasa da yoksulluk, toplumsal eşitsizlik, ayrımcılık, siyasal baskı, ekolojik yıkım ve temel hak ihlalleri nedeniyle ciddi güvensizlik koşulları içerisinde yaşayabilir. Bu açıdan güvenliği yalnızca devletin egemenliğini, sınırlarını ve kurumsal devamlılığını korumaya indirgeyen bir yaklaşım, toplumun gerçek yaşam koşullarını, bireylerin özgürlüklerini ve insani varoluşun temel ihtiyaçlarını göz ardı etme riski taşır. Dolayısıyla güvenlik meselesini devletin bekasının ötesine taşıyarak insanın, toplumun ve doğanın yaşam hakkı üzerinden yeniden düşünmek gerekir.
Sonuç olarak, devletin varlığını korumak ile toplumun özgürlüğünü ve ortak geleceğini güvence altına almak aynı şey değildir. Devletin bekası, toplumun özgürlükleri, hakları ve demokratik talepleri pahasına savunulduğunda, öncelikle korunmak istenen varlığın ne olduğu yeniden sorgulanmalıdır. Çünkü bir devletin gerçek güvenliği yalnızca sınırlarının, egemenliğinin ve kurumsal devamlılığının korunmasıyla değil; yurttaşlarının eşitliği, farklı kimliklerin tanınması, adaletin tesisi, demokratik katılımın güçlendirilmesi ve toplumsal barışın güvence altına alınmasıyla da doğrudan ilişkilidir.
Bu nedenle beka tartışmasını devletin varlığını sürdürme kaygısının ötesine taşıyarak toplumun nasıl bir gelecekte, hangi haklar ve özgürlükler temelinde birlikte yaşayabileceği sorusu üzerinden yeniden ele almak gerekiyor. Zira kendi toplumunun farklılıklarıyla barış içinde yaşamasını sağlayamayan, eşitlik ve özgürlük taleplerini güvenlik tehdidi olarak değerlendiren bir devletin yalnızca varlığını sürdürmesi, gerçek anlamda bir güvenlik başarısı olarak kabul edilebilir mi? Belki de artık sorulması gereken, devletin bekası adına toplumdan daha ne kadar fedakârlık bekleneceği değil; toplumun özgürlüğünü, eşitliğini ve barış içinde ortak yaşamını güvence altına almayan bir beka anlayışının neyi, kimin adına ve hangi gelecek için koruduğudur.
Bu açıdan 1 Ekim 2024’te başlayan yeni sürecin önünde duran temel mesele, Kürt meselesinin yalnızca güvenlik ve silahsızlanma ekseninde ele alınıp alınmayacağı değil, aynı zamanda Türkiye’de demokratik bir dönüşümün kapısını aralayıp aralamayacağıdır. Eğer süreç yalnızca silahlı çatışmanın sona erdirilmesine indirgenirse, toplumsal eşitsizlikleri, kimlik inkârını, siyasal temsil sorunlarını ve demokratik hak ihlallerini üreten yapısal sorunlar varlığını sürdürebilir.
Kürt Özgürlük Hareketi’nin demokratik toplum perspektifi üzerinden bakıldığında, çözümün asıl anlamı, Kürtlerin ve bu coğrafyada yaşayan diğer halkların kendi kimlikleri, dilleri, kültürleri ve inançlarıyla eşit ve özgür yurttaşlar olarak ortak yaşamın kurucu özneleri hâline gelmesidir. Bu nedenle sürecin başarısı yalnızca çatışmasızlığın devamlılığıyla değil, demokratik siyasetin önünün açılması, hukuki güvencelerin oluşturulması ve toplumun bütün kesimlerinin barışın inşasına katılabilmesiyle değerlendirilmelidir.
Eğer beka, yalnızca devletin sınırlarını, egemenliğini ve kurumsal devamlılığını korumak üzerinden tanımlanırsa toplumun farklılıkları, özgürlük talepleri ve demokratik gelecek arayışları bu tanımın dışında kalabilir. Oysa bekayı toplumun ortak geleceği üzerinden yeniden düşünmek, güvenliğin anlamını da değiştirmeyi gerektirir. Birlikte yaşamanın koşullarını oluşturmak, farklılıkları tehdit olarak görmek yerine toplumsal zenginliğin ve demokratik yaşamın kurucu unsurları olarak kabul etmek, barışı siyasal bir uzlaşmanın ötesinde toplumsal bir inşa sürecine dönüştürmek demektir.
Belki de artık devletin bekasını toplumun farklılıklarını denetleme gücünde değil, bu farklılıkların eşitlik, özgürlük ve karşılıklı rıza temelinde birlikte yaşayabilmesini sağlama kapasitesinde aramak gerekiyor. Çünkü gerçek anlamda toplumsal beka, bir halkın diğerine benzemesiyle değil, hiçbir halkın diğerinin varlığına, diline, kültürüne ve inancına tehdit oluşturmadan kendi varlığını özgürce sürdürebilmesiyle mümkündür.
(1)Booth, K. (2007). Theory of World Security. Cambridge: Cambridge University Press, özellikle Bölüm 3, “Security, Emancipation, Community”, ss. 95-148.









