Hapishanelere ilişkin adımlar sonraya bırakıldıkça, devletin Kürtlerin siyasi iradesine dönük cezalandırma politikası infaz kararlarında yeniden üretiliyor. Bu kararlar, devletin ve iktidarın çözüm iradesine duyulan güveni aşındırıyor
Newroz Uysal Aslan
Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin takvimi tartışılırken hapishanelerde cezalandırmanın takvimi işliyor. 30 yılı aşkın süredir hapishanede tutulan insanların tahliyeleri erteleniyor. Tecrit, sürgün sevkler, ağız içi ve çıplak aramalar, kelepçeli muayene ve modern infaz modelleriyle güncellenen kötü muamele sürüyor. En ağırı da yaşam hakkı tehdit altında olan hasta tutsakların ölüm haberlerini almaya devam ettiğimizde yüzleşiyoruz.
Kürt meselesinde çözüm ve çözümsüzlük politikalarının tarihsel seyri hapishanelerde de karşılık buldu. Devletin bu politikalarına karşı hapishanelerde kimliğin, düşüncenin ve siyasi iradenin korunması, toplumsal bağların sürdürülmesi etrafında şekillenen bir direniş geleneği gelişti. Bu nedenle hapishaneler, Kürt meselesinde çözüm iradesinin ne ölçüde hayata geçtiğinin de göstergelerinden biridir. Bugün Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin en önemli sınavlarından biriyle karşı karşıyayız: Çerçeve yasa çıkarılmış olmasına rağmen uygulama bekletiliyor. Hapishanelerdeki çözümsüzlüğün göstergesi olan cezalandırma politikalarında ısrar ediliyor.
Ernst Fraenkel’in İkili Devlet eserinde ortaya koyduğu “norm devleti” ve “önlem devleti” ayırımına Kürt meselesinde hukukun nasıl işlediğini anlamak için sıkça vurgulandı. Fraenkel’in tarif ettiği ikilikte genel kurallar yürürlükte kalır, ancak devlet güvenlik gerekçesiyle bu kuralların sağladığı güvencelerle kendisini bağlı saymayabilir. Kürt meselesinde bu ikilik, olağanüstü hâl yönetiminde, Devlet Güvenlik Mahkemeleri’nin yargı pratiğinde ve sokağa çıkma yasaklarında farklı biçimler aldı. Bugün bir siyasi tutsağa pişmanlık dayatmasında aynı güvenlik anlayışı ve ikililik infaz kararlarının içinde işletiliyor.
Devletin değişimi hangi aşamada başlayacak?
Cumhurbaşkanı Erdoğan, 9 Kasım’da örgütün bütün unsurlarıyla feshini, silahların teslimini ve bunun devlet kurumlarınca tespit ve teyidini öncelik olarak tanımladı. Adalet Bakanı da hapishanelerden yapılacak başvurulara ilişkin aşamayı silah bırakma, tasfiye ve MGK tespitinin sonrasına yerleştirmişti. Silahlı mücadeleden demokratik siyasete geçiş için somut adımlar talep edilirken devletin hukukunda, kurumlarında ve dilinde gerçekleşmesi gereken değişim neden sürekli sonraki aşamalara bırakılıyor?
Demokratik siyasetin önünü açacak bu değişim ertelendikçe sürecin sorumlulukları tek taraflı hale geliyor. Devlet, tahliye kararlarını siyasi bir silaha, tutsakların özgürlüğünü de bir şantaj aracına dönüştürüyor.
Özgürlüğün koşulu itaat mi?
Yıllardır avukatlık ve milletvekilliği çalışmalarımda hapishanelerden gelen başvuruları takip ediyorum. Bir hastane sevki ya da aileye yakın bir hapishaneye nakil için kaç makama başvurulduğunu biliyorum. Tutsaklar, aileler ve avukatlar aynı riski tekrar anlatmak zorunda kalıyor. Ama insan hayatı bakımından acil olan, kurumlar arasında dolaşan sıradan evraklara veya bir cezalandırma yöntemine dönüşüyor.
26–30 Ekim tarihleri arasında beş milletvekili arkadaşımız ve Özgürlük İçin Hukukçular Derneği üyesi avukatlarla Ege’de yedi hapishanede 193 mahpus görüşmesi yaptık. Buca Kırıklar’dan Şakran’a, Bodrum’a uzanan görüşmelerde geciken tedavileri, aileye yakın nakil taleplerinin reddedilmesini, ortak yaşamın ve iletişimin sınırlandırılmasını dinledik. Bolu F Tipi Hapishanesi’nde ise bu kısıtlamalar onlarca tutsağın 5 yıla yaklaşan özgürlük gasplarına kadar uzanıyor. 11 Kasım’da 6 tutsağın tahliyeleri 6 ay ertelendi. 34 yıldır hapishanede bulunan Nurettin Ataman’ın tahliyesi 10., 32 yıldır tutulan Ali Murat Çelik’in tahliyesinin 9. kez ertelendiğini biliyoruz.
Burada mahkeme hükmünün ötesine geçen bir denetim söz konusu: İdare ve gözlem kurulları tutsağın hangi düşünceyi savunduğunu ve pişmanlık gösterip göstermediğini sorguluyor. Böylece “iyi hâl”, hukuki bir ölçüt olmaktan çıkarak siyasi itaati ölçmenin aracına dönüşüyor. Tutsaktan kendisini bugüne taşıyan düşüncelerle, değerlerle ve mücadeleyle arasına mesafe koyması bekleniyor; kabul etmediğinde özgürlüğü yeniden erteleniyor. Bu, infaz rejiminin disipline edici işlevini gösteriyor. ÖHD’nin verilerine göre 2026’nın ilk 10 ayında en az 116 mahpusun tahliyesinin ertelenmesi, meselenin münferit kararların ötesine uzandığını gösteriyor. Demokratik siyasete geçişin konuşulduğu bir dönemde, siyasi düşüncesini koruyan insanın özgürlüğünün engellenmesi, devletin değişimden ne anladığını sorgulatıyor.
Ölümün kıyısında özgürlük
Ege ziyaretlerinin ardından 5 Kasım’da Meclis kürsüsünde asker ve gerilla cenazelerinin gelmemesinin hepimiz için umut verici olduğunu, buna karşın hapishanelerde siyasi tutsakların yaşamını yitirmeye ve ailelerin evlatlarının cenazelerini karşılamaya devam ettiğini söyledim.
İki gün sonra hasta tutsak Tuncer Sağlam’ın “ölüm” haberini aldık. Sağlam’ın başvurusunda pankreasında yaklaşık on santimetrelik bir kitle bulunduğu, sürekli tıbbi takip ve tedaviye ihtiyaç duyduğu belirtilmişti. Kesin tanıya ulaşılamadan ve infaz erteleme başvurusu sonuçlandırılmadan, 7 Kasım’da tedavi gördüğü hastanede yaşamını yitirdi. Bilinen sağlık riski karşısında hangi koruyucu kararların alındığını, başvurunun neden sonuçlandırılmadığını ve ölümüne giden süreçte kimin hangi sorumluluğu taşıdığını sorduk. Bu sorular hala yanıtsız. Daha önce Mehmet Edip Taşar’ı, Abdulkadir Kuday’ı ve başka hasta tutsakları kaybettik.
Uzun tutsaklığın ardından özgürlüğüne kavuşup hastalıkla mücadele ederken kaybettiklerimiz arasında Mustafa Karatepe ve Nebi Yavuz da var. 16 Kasımda Kızıltepe’de Abdulvahap Adsoy’u toprağa verdik. 20 yıllık tutsaklığın ardından 28 Nisan 2024’te tahliye olduğunda “30 yılımı geçirdim ancak ruhum hep sizlerleydi” demişti. Taziyesinin kurulduğu taziye evinde gelenlere konuşan kardeşi, hastalığı sırasında da sessizce marş söylediğini anlattı. O sözleri dinlerken kaybın acısını ve Abdulvahap Adsoy’un halkıyla, mücadelesiyle bağını sonuna kadar korumasına duyduğum derin saygıyı birlikte hissettim. O anda bir mahpusun hapishanedeyken yitirdiği annesini andığı mektubundaki şu sözler aklımdan geçti: “Özgürlük, insanın sevdikleriyle yaşayabileceği zamana yetişmelidir.”
Son günlerde Newroz Bozkurt’un yoğun bakıma kaldırılması ve Evin Zapsu’ya dördüncü evre kanser teşhisi konulması bu sorumluluğun aciliyetini yeniden ortaya koydu. Kronik lenfositik lösemi hastası Bozkurt’un sağlık durumu, hakkında Adli Tıp Kurumu raporu haftalardır beklenirken ağırlaştı. Zapsu için ise ailesi, kadınlar, hukuk ve insan hakları kurumları tedavi ve tahliye önündeki engellerin kaldırılması çağrısında bulunuyor.
Foucault’nun modern iktidarı tarif ederken üzerinde durduğu ölüme maruz bırakma, hapishanede bazen alınmayan bir kararda görünür hâle geliyor. Hastalık, siyasi takvimin ilerlemesini beklemiyor. Daha önce “sessiz ve görünmez ölüm siyaseti” diye tarif ettiğimiz şey, bu bekleyişte saat saat işliyor. Devlet hapishanelere ilişkin adımları sürecin sonraki aşamalarına bırakırken, ağır hasta bir tutsak için ertelenen her karar, tedaviye erişebileceği ve sevdikleriyle yaşayabileceği zamandan eksiliyor.
İradeyi korumak, yaşamı savunmak
Bütün bu koşullara rağmen hapishanelerde anlam inşası, dayanışma ve direniş sürüyor. Tecritle koparılmak istenen toplumsal bağlar yeniden kuruluyor. Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın “Zaten zindan özgürlük içinse orada büyüyecek olan hakikat algısıdır” sözü, insanın kendisini var eden değerlerle bağını korumasının anlamını ifade ediyor.
Tutsakların kendi iradelerinde ısrarı, barışa ilişkin sözlerinde ve eleştirilerinde de karşılık buluyor. Tuncer Sağlam’ın ölümünün ardından açıklama yapan tutsaklar, sürecin gerektirdiği adımların atılmasını, hasta tutsakların tahliyesini, uzatılan tutsaklıkların sona ermesini, tecridin kaldırılmasını ve Abdullah Öcalan’ın fiziki özgürlüğünün sağlanmasını istedi. Bu çağrıyı duymak, tutsakların çözüm iradesini siyasi içeriğiyle ciddiye almayı gerektiriyor. Hapishanelere ilişkin adımlar sonraya bırakıldıkça, devletin Kürtlerin siyasi iradesine dönük cezalandırma politikası infaz kararlarında yeniden üretiliyor. Bu kararlar, devletin ve iktidarın çözüm iradesine duyulan güveni aşındırıyor.
Tutsakların barışa dair sözü, yıllardır özgürlükleri hakkında karar veren devlete de bir soru yöneltiyor. Kürtlerin siyasi iradesi, hapishanede ne zamana kadar cezalandırmanın gerekçesi olarak görülecek? Devlet, infaz kararlarında siyasi kimliği ölçü alan bu ayrımcı uygulamalara ne zaman son verecek ve hukuki güvenceleri herkes için eşit uygulayacak? Bu soruların yanıtı, tahliye kurullarının kararlarında, ağır hasta bir tutsağın hastaneye zamanında sevk edilip edilmemesinde, sonuçlandırılmayı bekleyen infaz erteleme başvurularında veriliyor.
2013–2015 çözüm sürecinde hasta tutsakların yaşamını korumak vicdani ve ahlaki bir sorumluluk olarak tartışılıyordu. Bugün de ağır hasta bir insanın tedaviye erişmesi ve yaşamını koruyacak kararların zamanında alınması, devletin hukuki yükümlülüğüdür. Bu yükümlülük siyasi müzakerelerin takvimine bağlanamaz. Tuncer Sağlam’ı ve kaybettiğimiz diğer tutsakları anarken önümüzde duran sorumluluk, yaşayanların özgürlüğünü ölümün kıyısına bırakmamaktır.









