Dışarıda toplumsal cinsiyet eşitsizliği, yoksulluk, şiddet, eğitim hakkına erişememe ve istismara maruz bırakılan kız çocukları, hapishanelerde de özgün ve katmerli hak ihlalleri yaşıyor. CİSST Uzmanı Cansu Şekerci, kız çocuklarının aynı zamanda görünmezliğe mahkûm edildiğini söylüyor
Duygu Kıt
Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü’nün (CTE) 2 Kasım 2026 tarihli verilerine göre Türkiye’deki hapishanelerde 12-18 yaş aralığında 268 kız çocuğu bulunuyor. Çocukların 186’sı tutuklu, 82’si ise hükümlü. Kız çocukları bugün toplumsal cinsiyet eşitsizliği, yoksulluk, şiddet, eğitim hakkına erişememe ve istismar nedeniyle çok yönlü ve aynı zamanda özgün eşitsizliklerle karşı karşıya bırakılıyor. Hapishanede ise bu eşitsizliklere birçok yaşamsal engel ekleniyor.
Geçtiğimiz sene gündeme gelen ‘suça sürüklenen çocuklar’ yasasıyla hapis cezalarının artırılması ve çocukların erken yaşta ceza sistemiyle karşı karşıya kalmasının önünün açılması, çocuğun üstün yararı ilkesini yeniden tartışmaya açmıştı. Hak savunucuları çocuğun üstün yararını esas alması gereken çocuk adalet sisteminin cezalandırmayı öne çıkardığını, çocukların hangi koşullarda suça sürüklendiğinin ve korunma ihtiyaçlarının göz ardı edildiğini belirtmişlerdi.
Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CİSST) Hapiste Çocuk Tematik Alan Uzmanı Cansu Şekerci CTE verileri ışığında, hapishanelerdeki kız çocuklarının koşullarını, karşılaştıkları hak ihlallerini ve çocuk adalet sistemindeki sorunları gazetemize değerlendirdi.
Karanlıkta bırakılan özneler
“Mevcut sistemde kız çocukları, onarıcı adalet sisteminin bir parçası olmaktansa karanlıkta kalan bir kesişim kümesi olarak gündeme geliyor.” diyen Şekerci, 12-18 yaş aralığındaki 268 kız çocuğunun hapishanede bulunmasının çocuk adalet sistemi hakkında nasıl bir tablo ortaya çıkardığını şu sözlerle cevaplıyor:
“Bu sayıyı toplam çocuk nüfusu ve genel mahpus nüfusu ile karşılaştırdığımızda gördüğümüz tablo şu: Kız çocuklar, toplam hapishane nüfusunun %0,06’sını, çocuk mahpus nüfusunun ise %5,2’sini oluşturuyor. Toplumsal cinsiyeti göz önünde bulundurarak bir çıkarım yapmamız için kız çocukların ayrıca adli sisteme giren çocuklar içindeki oranı, okullaşma ya da okulu terk oranları, çalışma oranları gibi daha kapsamlı bir karşılaştırma yapmak gerekecektir. 268 kız çocuğuna iki farklı kutuptan bakılabilir. İlki, Türkiye’deki 402 hapishane içinde 268 tane kız çocuk, bu çocuklar sayıca az olmalarının getirdiği bir görünmezlik ve duyarsızlıkla karanlıkta kalan birer özne haline geliyor. Çocukların dış dünyayla ya da hak temelli çalışan uzmanlar veya sivil toplum örgütleri ile temasları neredeyse hiç olmadığı için kız çocukların takipleri, uğradıkları hak ihlalleri, risk ve ihtiyaçları çok daha görünmez kalıyor. Buna karşılık diğer kutup ise şu: 268 kız çocuk mahpus, toplumsal cinsiyet çalışmaları ile de birleştirilerek risk ve ihtiyaçlar, destek mekanizmaları, tahliye sonrasına hazırlık, hapsetmenin etkilerinin gözlemlenmesi gibi çeşitli onarıcı adalet çalışmalarına dahil olabilecek bir pilot uygulama olarak ele alınabilir.”
‘Kız çocukları daha dezavantajlı’
CİSST’in açıklamalarında, kız çocuklarının erkek çocuklara kıyasla daha az imkanlara sahip koşullarda bulunduğuna dikkat çekiliyor. Kız çocuklarının kadın hapishanelerinin çocuk koğuşlarında tutulmasının çocuk hakları açısından yarattığı sorunları anlatan Şekerci, bu dezavantajları şöyle özetliyor:
“Oğlan çocukların tutulduğu çocuk ve gençlik kapalı ceza infaz kurumlarında 9 kişilik koğuşlar bulunur. Ancak kadın hapishanelerinde koğuşlar yaklaşık 36 kişiliktir. Dolayısıyla teoride, çocuk hapishanelerinde çocukların takibi daha iyi yapılmalıdır. Bir çocuk hapishanesindeki tüm kurs ve etkinlikler çocuklara özgüdür, psikososyal servis sadece çocuk mahpuslarla çalıştığı için çocuklarla çalışmak bakımından daha niteliklidir. Ancak zaten kapasitenin üstündeki mahpus nüfusuna sahip bir kadın hapishanesinde örneğin 36 kişilik bir koğuşun az sayıdaki kız çocuğa verilmesindense çocuklar aslında geçici koğuş olarak ya da istisnai olarak dizayn edilmiş daha küçük yapılı koğuşlarda uzun süre tutulabilir. Çocuk hapishanesinde bir koğuşta karmaşa çıktıysa çocuklar tedbir amaçlı başka koğuşlara gönderilebilir ama kadın hapishanesinde kız çocuk koğuşunda bir karmaşa çıktıysa sorun çıkardığı düşünülen çocukların, tecrit altına alınırmışçasına tekli hücreye konduğu ya da yetişkin koğuşuna gönderildiği CİSST’e gelen aktarımlar arasındadır.”
‘Dezavantaj katlanıyor’
Türkiye’nin neresinde yaşarsa yaşasın, ailesi nerede olursa olsun eğitimevine tüm hükümlü kız çocuklarının İzmir’de tutulduğunu, bunun da coğrafi anlamda başka bir tecrit anlamına geldiğini kaydeden Şekerci sözlerine şöyle devam ediyor:
“Kadın hapishanesinde 15 kişilik kız çocuk koğuşunu kursa çıkarmaktansa 36-40 kişilik bir yetişkin koğuşunu kursa çıkarmak daha tercih edilebilir olur ya da planlanan etkinlikler yetişkin kadınlara daha uygun olur. Bu durumda kız çocuklar, oğlan çocukların kaldığı çocuk ve gençlik kapalı ceza infaz kurumlarındaki tutulma şartlarından daha dezavantajlı bir konumda olurlar. Kapalı hapishanelerdeki durum böyleyken eğitimevlerine geçme şartları oluşan kız çocukların kalabilecekleri tek kurum İzmir’deki eğitimevi. Aslında çocukların kendilerine özgü hapishanelerde kalmasının iyilik halleri ve risk-ihtiyaç çalışmaları için ne kadar önemli olduğunu vurgularken İzmir’deki bu eğitimevi bize başka bir şey söylüyor. Eğer ailelerin finansal ya da fiziksel anlamda seyahat engelleri varsa ya da içerideki çocuğun telefon kartı için ayıracağı bir bütçe yoksa aslında çocuklar dışarıdaki dünyadan daha çok kopuyorlar.”
‘İdarelerin koruyucu yaklaşımı yok’
Şekerci yetişkinler için tasarlanmış hapishanelerde çocukların fiziksel, psikolojik ve sosyal ihtiyaçları ne ölçüde karşılanabileceğine dair şu değerlendirmede bulunuyor:
“Ne ölçüde karşılanabilir sorusunun cevabı ‘tamamıyla karşılanabilir’ olabilir ama gerçekte ne ölçüde karşılandığına ilişkin vereceğimiz cevap, yapabildiğimiz sınırlı izlemelere göre maalesef olumsuz. Çocuk hakları odaklı bir idarenin olmaması ve kalabalıklaşma kız çocukların, yetişkin hapishanesindeki sınırlı olan fiziksel, psikolojik ve sosyal ihtiyaçlara da ulaşamadığı sonucunu doğuruyor. Yani aslında yetişkinler için tasarlanan şey sadece hapishane değil, idarenin algısı da yetişkinler odaklı çalışıyor. Örneğin açık öğretimden liseye devam eden bir kız çocuğa ‘şu tarihte sınava gireceksin’ demek ile bir yetişkine aynı şeyi söylemek aynı sonucu doğurmuyor. Çocuğun o sınava girmek için neye ihtiyacı olduğunu anlamak ve eğitim materyalleri hakkında bilgilendirmek de gerekiyor ancak çoğu noktada idarelerin de böyle bir yaklaşımı olmuyor.”
‘Bilgi verilmiyor’
Kız çocuklarının maruz kalabileceği şiddet, istismar, ihmal ve ayrımcılığa karşı yeterli koruma mekanizmalarının olmadığının altını çizen Şekerci, “Azımsanmayacak derecede hamile ya da çocuklu kız çocuğun hapsedildiğini biliyoruz.” bilgisini veriyor:
“Tüm mahpus çocukların uğradığı şiddet, istismar, ihmal ve ayrımcılığa karşı yeterli koruma mekanizması yok ama kız çocuklar olunca bu ihlaller derinleşiyor. Örneğin çocuk hapishanelerinde alınan disiplin cezası uygulanmadan önce buna sebep olacak riski ortadan kaldırmak üzere koğuş değişikliği gibi disiplin tedbirlerinin bir kısmı mekânsal tedbirlerdir. Ancak yukarıda bahsettiğim gibi bunlar kız çocuklar için uygulama alanı bulamadığında çocuğun hapishane içindeki şiddetten ya da ayrımcılıktan korunması için mekanizma da işlemiyor. Bunun dışında çocukların, kimi suçlarda belki de istismar failleri tarafından araç olarak kullanılmaları da söz konusu. Bu durum sistemin içine giren çocuğun çocuk koruma politikaları çerçevesinde de takip edilmesine sebep olmalıdır ki bu, çocuğun yeniden suçla ilişkilenmesini önleyecek çalışmaları da beraberinde getirecektir.”
Görünmezliğin belgeleri
“Meclis İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’nun ya da Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’nun kadın hapishaneleri ziyaret tutanaklarını ve raporlarını incelemek bile kız çocukların ne kadar görünmez olduğunu ispatlar nitelikte. Bu belgelerde kız çocukların tutulma koşullarına ya da onlarla yapılan görüşmelere neredeyse hiç yer verilmediğini görüyoruz. Uygulamada kız çocukların karanlıkta kalmasını tercih eden bir sistem var. Öyle ki yaptığımız bilgi edinme başvurularında ya da mecliste verilen soru önergelerinde kız çocukların hangi kapalı kadın hapishanelerinde fiilen tutulduğuna ilişkin dahi bir yanıt alamıyoruz.”









