Tevrat’ta insanlığın vicdanına saplanmış en eski, en sarsıcı hikâyelerden biri anlatılır.
Kabil, öz kardeşi Habil’i öldürür. Yeryüzünün ilk cinayetidir bu.
Ardından Tanrı seslenir ve Kabil’e sorar: “Kardeşin Habil nerede?”
Kabil’in ağzından dökülen yanıt, işlenen bir suçu gizleme gayretinden öte; yüzyıllar boyu sürecek ahlaki kaçışın da ilk cümlesidir.
Şöyle der: “Ben kardeşimin bekçisi miyim?”
Bu soru basit bir karşı çıkış olarak ele alınamaz. Soruya soruyla karşılık veren Kabil, sırtındaki ahlaki yükü yere bırakmanın, hesap vermekten sıyrılmanın peşindedir.
“Niye ona bakayım? Bana ne? Bunun bana faydası ne?” sorularının atasıdır o cümle.
Zygmunt Bauman, “Bireyselleşmiş Toplum” kitabında tam da bu eşiğe döner ve bir başlığı buna ayırır. Bu başlıkta Emmanuel Levinas’ın “Bütün ahlaksızlık, Kabil’in işte bu sorusuyla başlamıştır. Çünkü ahlaklı olmak için bir gerekçe, bir çıkar, bir fayda aramaya başladığınız anda ahlakın dışına düşersiniz” şeklindeki çarpıcı tespitini hatırlatır.
Evet, kardeşimin bekçisiyimdir; çünkü kardeşimin esenliği, huzuru ve hayatı, benim ne yaptığıma ve en çok da neyi yapmaktan kaçındığıma bağlıdır. Ben bunu kabul etsem de etmesem de varoluşsal gerçeklik böyledir. Bağımlılık ile etik ya birlikte ayakta kalır ya da birlikte çöker.
Bauman bu ahlaki çerçeveyi Avrupa’da refah devletinin çözülüşünü anlatırken kuruyor.
Bir zamanlar sistemin dışına itilmiş yoksula, hastaya, işsize sahip çıkan bir toplumsal güvence vardı. Ancak bu güvence samimi bir vicdandan çok, soğuk bir iktisadi hesaba dayanıyordu. İşsizler yarının yedek işgücüydü; onlara bakmak akıllıca bir yatırımdı. Ne zaman ki sermaye o insanlara ihtiyaç duymaz oldu, hesap değişti ve dayanışma da anında buharlaştı. Yoksul bir anda “sınıf-altı” sayıldı, sırtında taşınan bir yüke dönüştü ve “onlar olmasa çok daha iyi olurduk” denilerek kaderine terk edildi. Kabil’in o soğuk sorusu, asırlar sonra modern dünyanın caddelerinde yeniden yankılanmaya başladı.
Bauman’ın buradaki uyarısı son derece nettir. Başkasını gözetmenin, kardeşinin bekçisi olmanın “makul bir kâr hesabı” yoktur, olmamalıdır da. Çıkar diliyle kurulan, bilançolara bağlanan her sorumluluk, gün gelip hesap değiştiğinde çökmeye mahkûmdur.
Çünkü bir köprünün taşıma kapasitesi en güçlü sütunuyla değil, en zayıf ayağıyla ölçülür; bir toplumun insani kumaşı da en korunmasız, en kırılgan üyelerine nasıl davrandığıyla sınanır. Üstelik birinin bekçisi olmak, onun başına gardiyan kesilmek, ona neyin iyi geleceğine buyurgan bir kibirle karar vermek demek değildir. Gerçek gözetme, insanın kendi hayatı, dili ve geleceği hakkında söz söyleme hakkına duyulan koşulsuz saygıdır.
Şimdi bu felsefi eşikten dönüp kendi memleketimize bakalım.
Bu topraklarda “Türk-Kürt kardeşliği” sözü neredeyse yüz yıldır aralıksız söyleniyor. Meydanlarda, resmi nutuklarda, Meclis kürsülerinde hep bu kavram dolaşıyor. Fakat çoğu zaman Kabil’in o buyurgan ve kaçak tonunda söylendiği de bir gerçek.
“Kardeşiz” denilip, arkasından kocaman bir “ama” ekleniyor.
Kardeşiz ama anadilin yasak. Kardeşiz ama kimliğin yok, adın yok.
Kardeşiz ama köyün boşaltılır, sandıktan çıkardığın belediye başkanının yerine kayyım atanır, iraden hiçe sayılır. Bu kardeşlik, sorumluluk alan değil; işlenen haksızlıkların, inkârın ve ayrımcılığın üzerini örtmek için kullanılan kullanışlı bir sis perdesine dönüşmüş.
Kardeşin nerede dendiğinde “Bana ne, daha ne istiyorsunuz?” cevabını veren bir kayıtsızlık rejimidir bu. Kardeşlik, bir lütuf gibi sunulup hak arayanı suçlu çıkarma aracına dönüştürüldüğünde en derin yarayı zaten açar.
Oysa Bauman ve Levinas’tan öğreneceğimiz ilk ve en temel ders; kardeşlik romantik bir edebiyat ya da soyut bir duygu hali değildir; katı, bağlayıcı bir yükümlülüktür. Birbirimize benzediğimiz için değil, kaderlerimiz birbirine dolandığı için kardeşizdir. Birinin dili, hafızası, onuru ve siyasal varlığı, ötekinin ne yaptığına ve nelere sessiz kaldığına doğrudan bağlıdır.
Bugün yürüyen barış ve çözüm arayışlarında en çok başvurulan zemin “tarihsel ilişkiler” oluyor. Bu çok haklı bir ve doğru bir zemindir.
Elbette tarih önemlidir. Fakat o tarihin içinden neyi seçeceğimiz hayati bir samimiyet testidir. Kardeşlik dediğimiz şey, geçmişin sadece parlak zaferlerini vitrine koyup karanlık sayfalarını halının altına süpürmek değildir. Kendi acımızı kutsarken başkasının yasını hiçe sayan seçmeci bir hafıza, kardeşlik değil, Kabil’in suç ortaklığıdır.
Daha da önemlisi, barışın hangi saikle kurulacağı meselesidir. Eğer biz Kürt meselesinin çözümünü ve barışı sadece bir kâr-zarar hesabına dayandırırsak; “Direniş bitsin ekonomi canlansın”, “bölgesel riskler azalsın”, “devletin jeopolitik çıkarları bunu gerektiriyor” diye savunursak, tıpkı refah devletinin yoksulu terk ettiği gibi bir gün gelir hesabı değişen iktidarlar masayı yine devirir. Son otuz yılda bu filmi defalarca izledik; çıkar bozulunca masa devrildi, fatura yine gencecik hayatlara kesildi.
Sayın Öcalan da 93’ten beri diyor ki; ‘barış, çıkar hesabı yapılmadan savunulmalıdır.’
Bu kadar…
Bir insanın anadilinde okuma, kendi seçtiği kişi tarafından yönetilme ve öldürülmeden yaşama hakkı; konjonktürel kâr hesaplarının çok ötesinde, tartışmasız bir ahlaki ve hukuki zorunluluktur.
Bu bağ karşılıklıdır ve sosyolojinin tam ortasında işler. Aynı mahallede oturup aynı ekmeği bölüşen insanların ülkesinde bir yangın sadece başladığı yeri yakmaz. Kürt komşusunun dili inkâr edildiğinde buna ses çıkarmayan Türk yurttaş, farkında olmadan kendi adalet ve demokrasi zeminini de çürütür. Bu hakikati daha kaç kez deneyimleyeceğiz bilmiyorum.
Bir bölgede halkın iradesi kayyımla çiğnendiğinde, o keyfîlik zamanla batıdaki üniversitelere, sendikalara, gazetecilere ve en nihayetinde herkesin sandığına uzanır. Kürt’ün hak talebi karşısındaki kayıtsızlık, Türk’ün özgürlüğünü de korumasız bırakır.
Elbette bu sorumluluk terazisinde herkesin yükü eşit değil. Masada eşit yurttaşlar oturabilir ama devlet gücünü, yasa yapma yetkisini ve ceza aygıtını elinde tutanların sorumluluğu kıyaslanamayacak kadar büyüktür.
Sürekli Kürt’ten sabır bekleyen, hakları belirsiz bir geleceğe öteleyen devlet aklı, kardeşliği yine ezilenin sırtına yükler.
Hak, muktedirlerin iki dudağı arasından çıkacak bir merhamet gösterisi olamaz.
İnsan, sadece yöneticilerin insafına değil; hakkı yendiğinde sığınabileceği, hiçbir keyfîliğin çiğneyemeyeceği anayasal ve kurumsal bir hukuka güvenebilmelidir.
Anadilde eğitimden yerel yönetimin dokunulmazlığına kadar her hak, yasal zırha bürünmek zorundadır.
Yine de Bauman’ın konu bağlamında yaptığı uyarıyı duvara çivilemeliyiz.
Sorumluluk sadece maddelere, komisyon raporlarına ve bürokratik prosedürlere hapsedilemez. Yasa gereklidir, komisyon şarttır; fakat insan yüzünün silindiği bir süreç kalıcı barış üretemez. Modern anlamda iki yüzyıllık bir meseleyi onarmanın kestirme bir cetveli yoktur; belirsizliği göğüsleyen, ömür boyu sürecek bir ahlaki uyanıklık ve huzursuzluk gerektirir.
Kabil’in kadim sorusu bugün bu toprakların üzerinde dolaşıyor.
Yeni soru “Kardeşimin başına gelenden bana ne?” ya da “Kardeşimin barışından bana ne?” denilemez.
Barış, bu soruya amasız ve fakatsız verilen o yalın cevapla var olacaktır.
Evet, ben kardeşimin bekçisiyim. Kardeşim de benim bekçim.
Onun hakkı ve hukuku, benim kendi insanlığımın ve haysiyetimin yegâne teminatıdır.
Başka bir şey değil…









