- Toplumsal entegrasyon, bireylerin gruplarla ve toplumla kurduğu bağın ve aidiyetin derecesini ifade eder: Birey kendisini ne ölçüde bir topluluğun parçası olarak görür ve ilişkiler, yükümlülükler ve ortak değerler aracılığıyla başkalarıyla ne ölçüde bağ kurar? Toplumsal düzenleme ise normların, kuralların ve toplumsal beklentilerin bireylerin davranışları, arzuları ve yaşamları üzerindeki etkisinin derecesiyle ilgilidir
- Öcalan’ın düşüncesinde ve onun ‘demokratik entegrasyon’ kavramında dikkat çekici olan nokta, bu kavramın Durkheim sosyolojisindeki entegrasyonun teorik özelliklerinden bütünüyle bağımsız olmamasıdır. Bununla birlikte Öcalan’ın ortaya koyduğu yaklaşım, yalnızca sosyolojik bir tartışmanın sınırları içinde kalmaktan çok, gerçek siyasetin sorunları ve iktidar ilişkileriyle ilgilenir
- İlginç olan şu ki Öcalan, Ortadoğu’daki mevcut devletlerin bugünkü yapılarıyla böyle bir entegrasyonu gerçekleştirebileceğine inanmıyor. Onun yaklaşımında demokratik entegrasyon, anayasal düzeyde köklü değişikliklere, hukuki güvencelerin oluşturulmasına ve devlet yönetiminin yapısal dönüşümüne bağlıdır
Azad Karimi
Üç yaşında bir oğlum var. Haftanın yalnızca belirli zamanlarında tatlı ya da dondurma yemesine izin veriyoruz. Ancak yaşı gereği, henüz zaman kavramını ve bu sınırlamanın ardındaki mantığı tam olarak anlayamıyor. Ona göre dondurma istediğinde, dondurmasını o anda alması gerekiyor. Bu sınırlamanın gerekçesini açıklamak için ne kadar çabaladığımın ya da sağlıkla ilgili nedenlerden ve bunun onun sağlığı açısından öneminden ne kadar söz ettiğimin pek bir önemi yok. Bana Kürtçe ile İsveççeyi birbirine karıştırdığı bir dille, bu kez daha ciddi ve kararlı bir şekilde cevap veriyor: “Önce dondurma!”
Bugünlerde İran Kürtlerine ait medya ve sosyal medya çevrelerinin bir bölümünde, “demokratik entegrasyon” kavramı etrafında aşağı yukarı buna benzer bir durum yaşanıyor. Kimileri bu kavramın teorik temellerine aşina olmadıkları ve yüzeysel bir yorumla yetindikleri için, kimileri ise bilinçli olarak ve parti çıkarları ile hesapları doğrultusunda, sosyoloji ve siyaset felsefesinin daha geniş tartışmaları içinde ele alınması gereken siyasal bir kavramı “göçmenlerin Avrupa toplumlarına entegrasyonu” gibi dar bir anlama indirgemeye çalışıyor. Ya da bu kavramı, özellikle Kürtler söz konusu olduğunda, ulus, toprak ve ulusal kimlik kavramlarıyla özünde karşıtlık içindeymiş gibi sunuyorlar.
Dinleyicilerine ve okurlarına tam da Kürt sosyal medyasının milliyetçi duyguların hâkim olduğu ağır, neredeyse boğucu ortamında en fazla talep gören şeyi sunuyorlar: Yerleşik kabulleri sorgulayan teorik ve eleştirel bir tartışmayı değil, söz konusu duyguları onaylayan ve yeniden üreten bir şeyi; “dondurma!”
Bilimsel yöntem: İdeolojik savunma yerine eleştiri
Her şeyden önce, bilimsel yöntemin temel bir ilkesini vurgulamak gerekir: Hiçbir teori eleştiriden, yeniden değerlendirmeden, düzeltilmekten, hatta terk edilmekten muaf tutulmamalıdır. Geçerliliğini argümanlardan ve kanıtlardan değil, sorgulanamaz oluşundan alan bir teori, bilimsel tartışmanın alanından uzaklaşır ve dogmatik bir inanca yaklaşır. Bu makalenin amacı, siyasal bir teori olarak “demokratik entegrasyon”u körü körüne savunmak değildir; aynı şekilde, bu teoriyi daha baştan reddetmek de değildir. Asıl mesele, her şeyden önce, kavramın kendisinin, teorik temellerinin ve siyasal sonuçlarının doğru anlaşılması gereğidir.
Bu makale ayrıca Abdullah Öcalan’ın Émile Durkheim’dan etkilendiğini kanıtlamayı ya da Öcalan’ın ABD’deki ırksal entegrasyon kavramını alıp Ortadoğu koşullarına uyarladığını göstermeyi amaçlamıyor. Burada amaçlanan, entegrasyon kavramının sosyoloji ve siyasetteki kavramsal geçmişini ve farklı kullanımlarını incelemektir. Bu inceleme, bir teorinin bir düşünürden diğerine doğrusal biçimde aktarıldığı bir anlatı sunmak yerine, kavramın şekillendiği, dönüştüğü ve kullanıldığı farklı tarihsel ve teorik güzergâhlardan bazılarını ele alır. Böylece, söz konusu teoriler arasında zorunlu olarak doğrudan ya da tarihsel bir ilişki varsaymaksızın, Öcalan’ın siyasal düşüncesinde demokratik entegrasyonun yerini ve özelliklerini daha iyi anlamak için bir zemin oluşturmayı hedefler.
Felsefi ve toplumsal bir çerçeve olarak demokratik entegrasyon, teorik eleştiriye, kavramsal tutarlılık bakımından incelemeye ve rakip teorilerle karşılaştırmaya açık olmalıdır. Siyasal bir çözüm önerisi olarak ortaya konulduğunda ise belirli tarihsel ve toplumsal koşullardaki uygulanabilirliği, sonuçları ve etkinliği değerlendirilebilmelidir. Diğer bütün siyasal çözüm önerileri gibi bunun da sınırları, olası çelişkileri, uygulama ön koşulları ve başarısızlık ihtimali vardır. Demokratik entegrasyonun her toplumda, her tarihsel koşulda ve her siyasal sorun karşısında mutlaka başarılı olması, hatta en uygun seçenek olması gerektiğine dair hiçbir zorunluluk yoktur.
Dolayısıyla demokratik entegrasyonun bilimsel eleştirisi yalnızca meşru değil, aynı zamanda bu yaklaşımın geliştirilmesi ve geçerliliğinin değerlendirilmesi için de gereklidir. Ancak bir teoriyi, temellerini anlayıp inceledikten sonra eleştirmek ile onu indirgenmiş ya da çarpıtılmış bir tanım üzerinden reddetmek arasında temel bir fark vardır. Asıl soru, demokratik entegrasyonu kabul mü yoksa reddetmek mi gerektiği değildir. Asıl soru şudur: Tam olarak neyi, hangi tanıma dayanarak, hangi gerekçeyle ve hangi kanıtlara başvurarak kabul ediyor ya da reddediyoruz? Böyle bir yaklaşım olmadan, siyasal eleştiri adı altında sunulan şey, ideolojik önyargıların yeniden üretilmesinden ibaret kalabilir.
Durkheim’dan Öcalan’a: Entegrasyon nasıl siyasal bir kavrama dönüştü?
19. yüzyılın önde gelen Fransız sosyologlarından Émile Durkheim, 1893 yılında Toplumsal İşbölümü Üzerine başlıklı doktora tezini yayımladığında, teorik çerçevesinin oluşumunda temel bir rol oynadığı sorunun, bir yüzyılı aşkın süre sonra, 21. yüzyılda Kürt siyasetinde böylesine bir kavram karmaşasına ve tartışmaya konu olacağını muhtemelen hiç düşünmemişti.
Peki Durkheim aslında hangi soruya yanıt arıyordu? Toplumsal dayanışma ve entegrasyon meselesi onun için neden önemliydi? Ve daha da önemlisi, klasik sosyoloji bağlamında şekillenen ve bir yüzyılı aşkın süre boyunca dönüşen entegrasyon kavramı ile Abdullah Öcalan’ın siyasal düşüncesindeki “demokratik entegrasyon” kavramı arasında nasıl bir ilişki vardır? Yalnızca aynı sözcüğü paylaşan, özünde birbirinden farklı iki kavramla mı karşı karşıyayız, yoksa aralarında teorik bağlantılar kurulabilir mi? Böyle bağlantılar varsa bunları nerede aramalıyız ve iki yaklaşım arasındaki temel farklar nelerdir?
19.yüzyılın sonlarında Avrupa toplumları derin ve köklü dönüşümler yaşıyordu. Sanayileşme, kentleşmenin yaygınlaşması, işbölümünün uzmanlaşması ve toplumsal yapıların, ilişkilerin ve kavramların dönüşümü, kolektif yaşamın geleneksel temellerini değiştiriyordu. Yüzyıllar boyunca toplumsal düzenin ve bütünlüğün dayanağı olan pek çok değer, norm ve ölçüt giderek zayıflıyor ya da eski önemini yitiriyordu. Toplumsal dayanışmanın büyük ölçüde bireyler arasındaki benzerliğe, ortak dinî inançlara, kolektif değerlere ve görece türdeş yaşam biçimlerine dayandığı geleneksel toplumların yerini daha çeşitli, daha karmaşık ve daha bireyci toplumlar alıyordu. Yeni toplumda insanlar artık mutlaka aynı dine, inançlara, değerlere, mesleklere ve yaşam biçimlerine sahip değildi. İşbölümünün genişlemesi, insanları toplumsal rolleri ve faaliyetleri bakımından giderek daha fazla farklılaştırıyordu.
Émile Durkheim, işte bu tarihsel ve toplumsal bağlamda modern sosyolojinin en temel sorularından biriyle karşı karşıya kaldı: Modern toplumdaki insanlar artık eskisi gibi birbirlerine benzemiyorsa ve mutlaka ortak inançları, değerleri ve yaşam biçimleri yoksa, onları bir “toplum” hâline getiren şey nedir? Birbirinden farklı bu insanları hangi güç birbirine bağlar ve toplumsal düzenin ve bütünlüğün dağılmasını önler?
Bu soru, Durkheim’ın geleneksel toplumlardan modern toplumlara geçişte toplumsal dayanışmanın dönüşümüne ilişkin analizinin başlangıç noktasıydı.
Durkheim, bu soruya yanıt ararken Toplumsal İşbölümü Üzerine (1893) adlı eserinde toplumsal dayanışmanın iki temel biçimini birbirinden ayırdı: mekanik dayanışma (Mechanical Solidarity) ve organik dayanışma (Organic Solidarity). Ona göre geleneksel toplumlarda mekanik dayanışma esas olarak bireylerin benzerliğine, ortak inanç ve değerlere ve kolektif bilincin gücüne dayanır. Başka bir deyişle, insanlar yaşam biçimlerini, inançlarını ve toplumsal normlarını paylaştıkları için birbirlerine bağlılık ve aidiyet hissederler. Ancak işbölümü geliştikçe ve toplumun yapısı karmaşıklaştıkça, Durkheim’ın organik dayanışma olarak adlandırdığı başka bir dayanışma biçimi önem kazanır. Mekanik dayanışmanın aksine, burada insanları birbirine bağlayan şey mutlaka benzerlikleri değil; rollerinin ve uzmanlıklarının farklılığı ile aralarındaki karşılıklı bağımlılıktır. Nasıl ki vücudun farklı organları, yapıları ve görevleri birbirinden farklı olmasına rağmen birbirleriyle ilişki ve karşılıklı bağımlılık içinde işlev görüyorsa, modern toplumun bireyleri ve grupları da farklı görevleri yerine getirerek toplumsal bir bütünün oluşumuna ve devamlılığına katılır. Dolayısıyla Durkheim’a göre farklılıkların ve bireyselliğin artması, toplumsal bütünlüğün mutlaka dağılması anlamına gelmez. Tersine, toplumun farklı bileşenleri arasındaki ilişkiler uygun biçimde düzenlendiğinde, bu farklılıklar ve karşılıklı bağımlılıklar yeni bir dayanışma ve toplumsal entegrasyon biçiminin temelini oluşturabilir.
Durkheim, birkaç yıl sonra ünlü eseri İntihar (Le Suicide, 1897) ile bu tartışmayı bir adım ileri taşıdı. Toplumsal bağların ve bütünlüğün yalnızca soyut, felsefi kavramlar olmadığını; etkileri ve sonuçları insanların gerçek yaşamlarında gözlemlenebilen ve ampirik olarak incelenebilen toplumsal olgular olduğunu gösterdi. Farklı toplumsal, dinî ve ailevi grupların intihar istatistiklerini karşılaştırarak intihar oranlarındaki farklılıkların yalnızca psikolojik özelliklerle ve bireysel kararlarla açıklanamayacağını, toplumsal koşulların ve yapıların da dikkate alınması gerektiğini savundu. Bu analizde iki temel kavramı öne çıkardı: toplumsal entegrasyon (Social Integration) ve toplumsal düzenleme (Social Regulation).
Toplumsal entegrasyon, bireylerin gruplarla ve toplumla kurduğu bağın ve aidiyetin derecesini ifade eder: Birey kendisini ne ölçüde bir topluluğun parçası olarak görür ve ilişkiler, yükümlülükler ve ortak değerler aracılığıyla başkalarıyla ne ölçüde bağ kurar? Toplumsal düzenleme ise normların, kuralların ve toplumsal beklentilerin bireylerin davranışları, arzuları ve yaşamları üzerindeki etkisinin derecesiyle ilgilidir. Durkheim, bu iki boyutun gereğinden zayıf ya da aşırı güçlü olmasının, farklı toplumsal grupların intihar oranlarındaki farklılıklarla ilişkili olabileceğini savundu. Bu teorik gelişmenin önemi, Durkheim’ın toplumsal bağ sorununu toplumun doğasına ve bütünlüğüne ilişkin genel bir sorudan çıkarıp ampirik araştırmanın ve sosyolojik analizin konusu hâline getirmesiydi. Bu açıdan bakıldığında toplumsal entegrasyon artık yalnızca insanların birbirine benzemesi ya da aynı topraklarda yaşaması anlamına gelmiyor; onların toplumsal gruplar ve yapılarla kurduğu bağların niteliği ve derecesiyle ilgili hâle geliyordu.
Peki Durkheim’a göre toplumsal entegrasyon tam olarak ne anlama gelir?
Toplumsal entegrasyon, bir grubun başka bir grubun içinde erimesini ve bu süreçte kendi kimliğini, haklarını ve bağımsız özelliklerini kaybetmesini gerektiren tek taraflı bir ilişki midir? Entegrasyon, taraflardan birinin kendi kurallarını, değerlerini ve kimliğini diğerine dayatmasını ve diğer tarafın da toplum tarafından kabul görebilmek için farklılıklarından vazgeçmek zorunda kalmasını mı gerektirir?
Bu soruları yanıtlamak için öncelikle Durkheim’ın toplumsal entegrasyonu hangi çerçevede ele aldığını açıklığa kavuşturmak gerekir. Durkheim’ın düşüncesinde toplumsal entegrasyon, bireylerin kolektif yaşama ne ölçüde bağlı olduklarını, aidiyet hissettiklerini ve katıldıklarını ifade eder. Başka bir deyişle, bireylerin toplumsal ilişkiler, karşılıklı yükümlülükler, ortak değerler ve kurumlar aracılığıyla birbirleriyle ve toplumla ne derece bağ kurduklarıyla ilgilidir. Dolayısıyla Durkheim’ın teorisinde toplumsal entegrasyon, kendi başına, bir etnik ya da ulusal grubun başka bir grubun içinde eritilmesi anlamına gelmediği gibi, taraflardan birinin kimliğinin ve haklarının ortadan kaldırılmasını da gerektirmez. Onun asıl konusu iki ulus ya da iki etnik grup arasındaki ilişki değil; üyeleri giderek daha fazla farklılaşan ve işlevsel açıdan birbirlerine daha bağımlı hâle gelen toplumlarda toplumsal bağların nasıl kurulduğu ve korunduğuydu. Nitekim Durkheim’ın teorisinin en önemli noktalarından biri, modern toplumda bireyler arasındaki farklılıkların toplumsal dayanışmanın mutlaka önünde bir engel olmadığı, bizzat onun temellerinden birini oluşturabileceğidir. Durkheim bu dönüşümü, benzerliklere ve ortak inançlara dayanan “mekanik dayanışma”dan rollerin farklılaşmasına, işbölümüne ve karşılıklı bağımlılığa dayanan “organik dayanışma”ya geçişle açıklar.
Durkheim’ın teorisinden şunları akılda tutalım: Farklı bileşenlerin toplumsal ve yapısal bir bütünle kurduğu ilişki, bu bileşenlerin birbirine benzememesi, aralarındaki karşılıklı bağımlılık ve bireylerin bir topluluğun parçası olma, aidiyet ve kolektif yaşama katılım duygusu!
Peki bu sosyolojik teori, siyaset ve iktidar yapıları alanına ne zaman daha fazla yaklaştı? Bu doğrultudaki önemli gelişmelerden biri, David Lockwood’un 1964 yılında Explorations in Social Change (Toplumsal Değişim Üzerine İncelemeler) adlı kitapta yayımlanan “Toplumsal Entegrasyon ve Sistem Entegrasyonu” (Social Integration and System Integration) başlıklı çalışmasıydı. Lockwood, Durkheim’ın sosyoloji geleneğinden yararlanarak ve topluma ilişkin yapısal teorilerle diyalog kurarak entegrasyonun iki farklı boyutu arasında ayrım yaptı: Toplumsal entegrasyon, toplumsal aktörler ve gruplar arasındaki işbirliği, dayanışma ve çatışma dâhil olmak üzere ilişkilerle ilgilidir. Sistem entegrasyonu ise bir toplumsal sistemin siyasal, ekonomik ve hukuki kurumlar dâhil yapısal bileşenleri arasındaki ilişkileri ve bunlar arasındaki uyum ya da çelişki düzeyini ifade eder. Bu ayrımın önemi, toplumsal ilişkilerdeki bütünlüğün toplumun yapıları arasında mutlaka bir uyum bulunduğu anlamına gelmediğini göstermesiydi. Toplumsal gruplar arasındaki ilişkiler görece istikrarlı olabilirken ekonomik ve siyasal kurumlar ve yapılar arasında çelişkiler yaşanabilir; bunun tersi de mümkündür. Böylece Lockwood, yalnızca Durkheim’ın teorisini genişletmekle kalmayıp aktörler arasındaki ilişkilerle toplumsal yapılar arasındaki ilişkileri analitik olarak birbirinden ayırarak toplum, kurumlar, iktidar ve yapısal çatışmalar arasındaki bağların daha hassas biçimde incelenmesini mümkün kıldı. Elbette bu ayrım henüz siyasal ya da demokratik entegrasyon konusunda bağımsız bir teori ortaya koymak anlamına gelmiyordu; fakat bu meselelerin analizi için önemli bir kavramsal çerçeve sağlıyordu.
Kuşkusuz bu kavram üzerine sosyoloji alanındaki araştırmalar sonraki on yıllarda da sürdü ve genişledi. Ancak bu makalede izini sürmek istediğimiz şey, söz konusu kavramın sosyolojiden siyaset ve siyasal düşünce alanına nasıl taşındığıdır.
Entegrasyon kavramının açık biçimde siyasal ve hukuki bir anlam kazandığı en önemli alanlardan biri, Amerika Birleşik Devletleri’nde ırk ayrımcılığına ve ırksal ayrıştırmaya karşı verilen mücadeleydi. Bu ülkede, özellikle köleliğin sona ermesinden sonra, Siyahlar belirli yasal haklara sahip olsalar da birçok eyalette toplumsal ve siyasal kurumlara eşit katılımdan mahrum bırakılmaya devam ediyordu. Ayrımcı yasalar ve uygulamalarla kurumsallaştırılan ırksal ayrıştırma (Racial Segregation) politikası, okulları, toplu taşıma araçlarını, sosyal hizmetleri ve yaşamın başka alanlarını ırk temelinde birbirinden ayırıyordu.
Bu duruma karşı hukuki eşitlik ve ırksal ayrıştırmanın sona erdirilmesi için uzun soluklu bir mücadele gelişti. Bu mücadeleyi tek bir teorisyene ya da siyasetçiye mal etmek mümkün değildir. Bununla birlikte 19. yüzyılda Frederick Douglass, 20. yüzyılın başlarında ise William Edward Burghardt Du Bois (W. E. B. Du Bois) gibi düşünürler eşitlik taleplerinin şekillenmesinde önemli roller oynadı. Du Bois ve diğer sivil haklar aktivistleri, 1905’te Niagara Hareketi’ni, ardından 1909’da Renkli İnsanların İlerlemesi Ulusal Derneği’ni (NAACP) kurarak ırk ayrımcılığına ve ırksal ayrıştırmaya karşı mücadeleyi Amerikan siyasetinin temel meselelerinden biri hâline getirdi.
Bu bağlamda “ırksal entegrasyon” (Racial Integration) kavramı, daha önce hukuken ya da fiilen birbirinden ayrı tutulan grupların eşit biçimde var olabilmesinin ve katılım sağlayabilmesinin önündeki ırksal engelleri ortadan kaldırmak anlamında kullanıldı. Burada entegrasyon artık yalnızca toplumsal bütünlüğü açıklayan bir kavram değil, yasaların, kurumların ve iktidar ilişkilerinin değiştirilmesini talep eden siyasal bir hedef hâline geldi. Amaç, kültürel ve kimliksel farklılıkları zorunlu olarak ortadan kaldırmak değil, ırka dayalı dışlanmaya ve ayrıştırmaya son vermekti.
Bu dönüşüm, zamanla ABD devletinin resmî politikalarına da yansıdı. 1948’de dönemin ABD Başkanı Harry Truman, silahlı kuvvetlerde fırsat ve muamele eşitliği politikasını ilan ederek ordudaki ırksal ayrıştırmanın sona erdirilmesinin yolunu açtı. 1954’te ABD Yüksek Mahkemesi, devlet okullarında ırk temelinde ayrıştırmayı anayasaya aykırı buldu. Son olarak 1964 tarihli Medeni Haklar Yasası’nın kabul edilmesi, kamusal alanlarda, istihdamda ve toplumsal yaşamın başka alanlarında ırk ayrımcılığının yasaklanması yönünde bir başka önemli adım oldu.
Böylece entegrasyon, Amerikan sivil haklar mücadelesi deneyiminde pratik siyaset açısından belirgin bir anlam kazandı: Hukuki eşitliği ve toplumun kurumlarına ortak katılımı sağlamak için ayrımcı yapıların dönüştürülmesi. Bununla birlikte bu siyasal kullanım ile entegrasyonun sosyolojik anlamı arasında ayrım yapmak gerekir. Çünkü ABD’deki ırksal entegrasyon, doğrudan Durkheim’ın ya da Lockwood’un teorisinden türetilmiş değildi; ayrımcılığa karşı mücadelenin tarihsel ve siyasal koşulları içinde şekillenmişti.
Öcalan’ın teorik zemini; Ortadoğu’nun reel siyaseti!
Öcalan’ın düşüncesinde ve onun “demokratik entegrasyon” kavramında dikkat çekici olan nokta, bu kavramın Durkheim sosyolojisindeki entegrasyonun teorik özelliklerinden bütünüyle bağımsız olmamasıdır. Bununla birlikte Öcalan’ın ortaya koyduğu yaklaşım, yalnızca sosyolojik bir tartışmanın sınırları içinde kalmaktan çok, gerçek siyasetin sorunları ve iktidar ilişkileriyle ilgilenir. Öcalan, bir toplumun farklı bileşenleri ile yapısal bir bütün olarak o toplum arasındaki ilişkiyi, bir ülke çerçevesinde yeniden tanımlamaya çalışır. Bu ilişkide bileşenlerin farklı ve birbirine benzemiyor oluşu, bir arada yaşamanın önünde engel değil, tersine onun ön koşullarından biridir; karşılıklı bağımlılık ise tek tipleştirmenin ve farklılıkları inkâr etmenin yerini alır.
“Dondurmayı” en kolay çözüm olarak öne çıkaranların iddialarının aksine, böyle bir entegrasyon anlayışında toplumun hiçbir bileşeni, toplumsal bütünün parçası olabilmek için kendi varlığını ve temel haklarını devletin hoşuna gidecek bir yoruma indirgemek zorunda değildir. Örneğin ulusallık ve ulusal haklar meselesi yalnızca kültürel bir meseleye indirgenemez; çünkü böyle bir indirgeme, meselenin siyasal ve hukuki boyutlarını görmezden gelmek anlamına gelir.
Üstelik demokratik entegrasyon, toplumun farklı bileşenleri arasındaki karşılıklı ilişkiye dayanıyorsa, teorik mantığı yalnızca Kürt meselesiyle sınırlı kalamaz. Böyle bir karşılıklı birlikte yaşam çerçevesinde, bir grup için istisna tanıyıp başka bir grubu aynı haklardan yoksun bırakmak, bu yaklaşımın teorik temellerini çelişkiye düşürür. Sosyolojik bir mesele olarak entegrasyondan siyasal bir mesele olarak entegrasyona geçiş tam da bu noktada görülebilir. Bu okumada Öcalan, Durkheim’ın sosyoloji geleneğinde toplumun farklı bileşenleri arasında bütünlüğün ve dayanışmanın nasıl mümkün olabileceği üzerine sorulan soruyu siyasal ve hukuki düzleme taşır:
Bir toplumun farklı bileşenlerinin, kimlikleri, farklılıkları ve temel hakları inkâr edilmeden bir arada yaşamasını hangi siyasal ve hukuki düzen mümkün kılabilir?
Bu okumada Öcalan’ın siyasal teorisi üç temel bileşene dayanır:
- Demokratik Cumhuriyet: Ulus-devletin karşısında Demokratik Cumhuriyet, toplumun siyasal yönetimi için bir çerçevedir. Konfederalizmden federalizme ve özyönetime kadar, iktidarın paylaşımına ve siyasal örgütlenmeye ilişkin farklı modellerden hiçbirini dışlamaz. Bu yönetimin biçimi tarihsel ve coğrafi koşullara ve toplumun ihtiyaçlarına göre değişebilir. Böyle bir imkân olmadan Demokratik Cumhuriyet, pratikte ulus-devletten farklılaşamaz.
- Demokratik Ulus: Öcalan, ulus-devleti eleştirdiği gibi, dilsel, ırksal ve kimliksel tek tipleştirme yoluyla mekanik bir bütünlük yaratmayı hedefleyen yaygın ulus tanımını da sorgular. Burada kimlik kavramını ve onun tarihsel geçmişini yeniden tanımlamaya yönelir. Bu anlayışta ortak bir ulus, zorunlu olarak tek tip bir kimlik anlamına gelmez. Aksine siyasal bir oluşum olarak bir ulus, dilsel ve kültürel farklılıklarını koruyarak ortak paydalar, ortak çıkarlar ve karşılıklı bağımlılık temelinde birbirine bağlanan farklı uluslardan ve kimliklerden oluşabilir. Böyle bir çerçevede demokratik entegrasyon, ulus-devletin asimilasyonuna ve hakların ve kimliklerin inkârından kaynaklanan ayrılıkçılığa alternatif sunar.
- Demokratik Entegrasyon: Öcalan’a göre entegrasyon, bir bileşenin önceden belirlenmiş bir bütüne katılıp onun kimliğini ve kurallarını kabul etmesi anlamına gelmez. Aksine toplumun farklı bileşenlerinin, kendi kimliklerini ve özgün özelliklerini koruyarak ihtiyaçlar, ortak çıkarlar ve karşılıklı bağımlılık temelinde birbirine bağlandığı karşılıklı bir süreçtir. Bu süreç, farklı kimliklerin yalnızca bir arada yaşamasıyla sınırlı değildir; toplumsal ve siyasal ilişkilerin özgürlük, eşitlik, karşılıklı haklar ve ortak karar alma süreçlerine katılım temelinde yeniden tanımlanmasını da gerektirir. Öcalan bu entegrasyonu iki boyutta ele alır: Birincisi, uluslar, inanç grupları, kadınlar ve erkekler gibi toplumun farklı bileşenleri arasında, hatta toplum ile çevresindeki doğal çevre arasındaki ilişkide toplumsal entegrasyon; ikincisi ise bu bileşenlerin toplumun idari, siyasal, hukuki ve ekonomik yapılarıyla ilişkilerinin yeniden tanımlanması anlamına gelen sistem entegrasyonu. Bu süreçte yalnızca toplumun bileşenleri birbirleriyle ilişki kurmakla kalmaz; devlet dâhil ortak yapılar da bu bileşenlerin çeşitliliği ve hakları doğrultusunda dönüşmek zorundadır. Dolayısıyla demokratik entegrasyon ne asimilasyon ve farklılıkların ortadan kaldırılmasıdır ne de farklı bileşenlerin birbirinden ayrılmasıdır. Farklılıklar içinde birlik, karşılıklı bağımlılık ve eşit katılım temelinde ortak bir bütünün oluşmasıdır.
İlginç olan şu ki Öcalan, Ortadoğu’daki mevcut devletlerin bugünkü yapılarıyla böyle bir entegrasyonu gerçekleştirebileceğine inanmıyor. Onun yaklaşımında demokratik entegrasyon, anayasal düzeyde köklü değişikliklere, hukuki güvencelerin oluşturulmasına ve devlet yönetiminin yapısal dönüşümüne bağlıdır. O hâlde temel soru şudur: Ortadoğu’da yaygın olan siyasal yapılara sahip bir devlet neden böyle bir dönüşümü kabul etsin?
Belki de yanıt, iç ve dış baskılarda ve özellikle bu toplumların farklı bileşenlerinin mücadelelerinin niteliğinde ve yöntemlerinde aranmalıdır. Elbette Öcalan’ın çözüm önerilerini başka boyutlarıyla da ele aldığını ve bu teorinin pratikte nasıl hayata geçirileceğinin hâlâ tartışmaya açık olduğunu unutmamak gerekir. Ama bu meseleler yalnızca dondurma servis ederek çözülemez.
Kaynaklar
- Durkheim’s life and context: something new about Durkheim? (Chapter 2) – The Cambridge Companion to Durkheim — https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-companion-to-durkheim/durkheims-life-and-context-something-new-about-durkheim/CBBF75D4D5E93D7A9D56A58E71D5519E
- Division of Labor, Introduction – Classical Sociological Theory and Foundations of American Sociology — https://open.oregonstate.education/sociologicaltheory/chapter/division-of-labor-introduction/
- Le Suicide (1897) – Introduction/Book 2 – Classical Sociological Theory and Foundations of American Sociology — https://open.oregonstate.education/sociologicaltheory/chapter/suicide/
- Academy of Europe: Lockwood David — https://www.ae-info.org/ae/Member/Lockwood_David
- Explorations in Social Change – Google Books — https://books.google.se/books?redir_esc=y&hl=sv&id=4lhAAAAAIAAJ&focus
* İran Demokratik Platformu Sözcüsü









