Fon vurgununda denetimsizlik bilinçli

Kadir Has Üniversitesi Öğretim Üyesi Ekonomist Prof. Dr. Alp Erinç Yeldan ile fon vurgunu ve ekonomiyi konuştuk: 

• Fon krizi son derece bilinçli olarak siyasi nepotizm üzerinden yaratılmış… Bunun içinde bütün yayın yasaklarına, baskılara, tehditlere rağmen öyle anlaşılıyor ki hakikaten bir araya gelmiş siyasal bir kadro var
• Ciddi bir denetimsizlik söz konusu. Fakat burada anlaşılan bir beceriksizlik söz konusu değil, tam tersine bilerek ve isteyerek muazzam bir beceri söz konusu. Türkiye’de bilinçli olarak yaratılmış bir denetim eksikliği var
• Türkiye’nin bütün sanayisinin yığıldığı bir ‘zengin Türkiye’… Bir de bunun doğusunda yolu, eğitimi, sağlık hizmeti eksik, tarımı tahrip edilmiş, iş gücü umutsuz ‘yoksul Türkiye’…  Ya yüzbinlerce dolar düzeyinde ya da sahra altı Afrika ülkelerinin düzeyinde

Nezahat Doğan

Türkiye’de bir yandan finansal piyasalarda yaşanan fon vurgunu gündemi sarsarken, diğer yandan geniş kitleleri etkileyen derin yoksulluk ve gelir adaletsizliği krizi yaşanmaya devam ediyor. Toplum fon skandalını anlamaya çalışırken “atı alan çoktan Üsküdar’ı geçmiş.”

Vurgundaki kayıp, borsada yaşanan zincirleme etki ile kayıp 5 trilyon liraya ulaşmış durumda. Bu miktar elbette buharlaşmadı. Milyona yakın insanın birikimleri olan bu rakam, Adalet Bakanı Akın Gürlek’in verdiği bilgilere göre, vurgundan 100 milyonun üzerinde kazanç sağlayan 141 kişi ve 73 şirketin kasasına girmiş durumda. Vurguncu listesinde 60’a yakın AKP milletvekilinin veya yakınlarının bulunduğu da iddia ediliyor.

Tam bunların ortasında barış süreci işletilmeye çalışılırken bütün taşlar tek tek yerinden oynuyor, çürümüş, yozlaşmış alanlar kendini ifşa ediyor…

Peki bu vurgundan kimler ne kazandı? Fon skandalı nasıl bir ekonomik politikanın ürünü? Toplumu derinden etkileyen yoksulluk ve işsizlik neoliberal ekonominin bir sonucu mu? Bu ekonomik sistemin toplumsal maliyeti ne? Nasıl bir değişim ve yeni ekonomik model gerekiyor?

Tüm bu soruları, fon skandalını, nedenlerini, altında yatan ekonomi politikalarını, yoksulluğu ve işsizliği Kadir Has Üniversitesi Öğretim Üyesi Ekonomist Prof. Dr. Alp Erinç Yeldan ile konuştuk.

•  Fon meselesinin adını koyma ve tam anlamakla başlayalım… Bu bir fon meselesi mi, bir fon vurgunu mu, bir fon yolsuzluğu mu, bir nitelikli dolandırıcılık mı? Kurulan sistem ve yapıyla Türkiye’de neyle karşı karşıya kaldık?

Bu sorunun bir teknik, bir de iktisadi cevabı var. İktisadi krizler ve bunların finansal nedenleri kuşkusuz Türkiye’de ilk defa olmuyor. Hiçbir kriz de birbirinin aynısı değil. Benzer noktaları var ama hepsinin ayırt edici özellikleri de var ve mutlaka tetikleyici faktörler devreye giriyor. Finansal krizler bağlamında 1994’te Tansu Çiller krizini yaşadık. 1997’de Asya gribi diye nitelendirilen Asya krizi yaşandı. 1998’de Rusya ve Brezilya moratoryum ilan etti, bunun yansımaları oldu. 2001’de IMF krizi, 2009’da 1929 buhranından sonraki en büyük küresel finans krizi gerçekleşti. Şimdi bütün bunları ortak açıklayan bir iktisadi sözcük var; “ahlaki tehlike”…

•  Ne demek ‘ahlaki tehlike’?

İngilizcesi Moral Hazard, zar atmaktan geliyor. Aslında Latince, İngilizce kökenli bir kelime fakat İbranilere, Sümerlere uzanıyor. Riskli işler yapmak demek, biz tehlike diye çeviriyoruz. Moral Hazard-Ahlaki Tehlike; regülasyondaki boşlukları değerlendirerek buradan çok kısa süre içerisinde çok büyük vurgunlar sağlayacak girişimler yapmayı anlatıyor. İktisadi olarak ahlaki tehlike bu. Yoksa siyasi veya toplumsal ahlaksızlığı kastetmiyoruz. Bu terim bahsettiğim krizlerin ortak özelliğini açıklayabilmek için teknik terim haline geldi.

•  Bu “ahlaki tehlike” neye göre devreye giriyor ve tetikleniyor?

Devreye girmesi ya da tetiklenmesi her ülkenin, her bölgenin koşullarına göre farklılık gösteriyor. Bakın şu anda iktisat konuşuyoruz ve iktisadi bir eksiklik var. Piyasalarda aşırı derecede coşmasına neden olan bir olanak var. Sevgili Korkut Boratav Hoca bunu müstehzi bir şekilde açıklar; Sanki antik Yunan’daki tanrılar ve tanrıçalar gibi âşık oluyorlar, heyecanlanıyorlar, coşuyorlar, üzülüyorlar, tedirgin oluyorlar, daralıyorlar. Bu piyasalar da aynı antik Yunan tanrıları gibi coşuyor, paniğe kapılıyor, tedirgin oluyor. Burada öyle zannediyorum ki; finans sisteminin yapısı böyle bir çalışmaya, organizasyona ve olanağa meylediyor.

•  Piyasaların aşırı derece de coşmasına neden olan olanaklar bugün Türkiye’de bu fon krizini mi ortaya çıkardı ya da buna olanaklar mı sağlandı? Bazı sinyalleri yok muydu?

Türkiye’deki fon krizi, ahlaki tehlike dediğimiz gibi çok fazla iktisadi gözükmüyor; diğer krizlerde olduğu gibi düzenleyici kuruluşun görevini eksik yapması, bir regülasyon eksikliği söz konusu. Bilançolar üzerinden birtakım sinyaller geliyor.  İstanbul borsasında yıllık bazda getiri bir günde yüzde 5, yüzde 6’da kalırken, birtakım finansal varlıklar ve onların türev enstrümanları, türev bileşenleri bir günde yüzde 2000, 2200 gibi getiri oranları sergiliyor. Bu belki insan gözünden kaçabilir. Fakat finansal sistemin elinde bilgisayar destekli, şu anda yapay zeka destekli sinyalizasyon var. Bunlara birer nokta atışı olarak işaret veriyor. Financial Times gazetesinde iki üç sene evvel yayınlanan bir yazıda şöyle diyordu: “Eğer siz bu başlığı okumakla vakit geçiriyorsanız artık çok geç. O komut zaten yazılım tarafından yerine getirildi ve finansal varlık alındı, satıldı. Şimdi yeni bir alım işlemine geçiyoruz.” İnsan gözünden, insan zekasından çok çok daha hızlı bir şekilde hareket eden bir yazılım ile çalışıyor finansal sistem. Ve bu yazılım sonucunda bu tip sinyalleri, işaretleri düzenleyici kurumlara, SPK’ye iletiyor. Her ne kadar Sayın Kavcıoğlu bu bizim sorumluluğumuz ya da bizim yetkimizde değil dese de BDDK’nin sinyalleri görmemiş olmasına imkân yok.

•  Bundan iki sene önce Mehmet Şimşek’in borsada manipülasyonlar olabilir değerlendirmesi vardı. Burada bir denetimsizlik mi söz konusu? Ya da bilerek mi sürdürülmüş?

Ciddi bir denetimsizlik söz konusu. Fakat burada anlaşılan bir beceriksizlik söz konusu değil, tam tersine bilerek ve isteyerek muazzam bir beceri söz konusu. Türkiye’ye özgü denetimsizlik, Türkiye’ye özgü bir adamsendecilik değil bir ahlaki tehlike var. Finansal yatırımcılar İbranilerden yakın geçmişimize kadar denetim eksikliğini, boşlukları, zaman zaman böyle büyük patlamaları “oyunun kuralları içindedir,” diye hoşgörü ile geçiştirip kazanç sağladıkları bir denetim eksikliği olgusunu yarattılar ve bunu kullandılar. Türkiye’deki de bilinçli olarak yaratılmış bir denetim eksikliği, bilinçli olarak yaratılmış bir ekip işi var kısaca buna örgüt deniyor.

•  Bir örgütsel yapı kurulmuş diyorsunuz. Bunun içinde siyaset, bürokrasi, bütün yetkili kurumlar mı var?

Kart hamili yakınımdır! Bizim dillendirdiğimiz nepotizm ilişkileri var. Günlük yüzde 5, yüzde 6 ortalama getiri veren bir finansal yapı içerisinde herkesin gördüğü, ilgili, düzenleyici kurumların bildiği fakat bu ekibin de hoşuna giden, hatta buna yakın çevresinde “sen de gel katıl, bakın burada muazzam getiriler var,” diyerek yaratılan bir finansal köpük var. Buraya kadar konuştuklarımız, iktisadi boyutu… Nihayetinde bu iktisadi düzenleyici kurumun vereceği bir uyarı, ceza, yasaklama, rehabilitasyon; kamu kaynakları veya başka bir kaynak ve rezervler ile maliyetlerin kapatıldığı, yolumuza devam ettiğimiz bir ders olabilirdi.

•  Neden olmadı o ders?

Sizin de bahsettiğiniz gibi farklı ayaklar var. Bundan iki üç sene gerisine kadar giden, bilinçli olarak yaratılmış hem bir kuralsızlaştırma ve kural eksikliği hem de kural eksikliğini büyüten, gözlerden saklayan bir yapı var. Kendi yakın çevresi içerisinde bir taraftan fiyatlar manipüle edilirken, bir taraftan da devletin, kamunun olanaklarının buraya aktarıldığı bir durum. Bazı finansal değerler şişirilirken gerekli ödemeleri yapmak için yeniden borçlanarak ödemeyi yapıyorsunuz. Bu zincir içinde söz konusu finansal değerin fiyatı daha da yükseliyor. Güvenilir mi? Zamanında ödemesi yapılmıştır fakat ödemeyi yapmak için yeniden borçlanıyor. Buna “ponzi” deniyor. Rusya’nın Avrupa’daki savaş harcamalarını karşılamak için o zamanın diliyle Maliye Veziri diyeceğim Ponzi’nin yarattığı bir ödeme sistemi.

•  Daha anlayacağımız biçimde “ponzi” finansmanının özelliği nedir?

Şöyle! 100 dolar aldınız, bu anaparayı hiç geriye ödemediniz. O 100 dolar hep sizde kaldı. Ama onun faizlerini hep borçlanarak ödediniz.

•  Bu sürdürülebilir mi?

Bunun sonsuza kadar gitmesi mümkün değil. Ama bir sene, iki sene, üç ay, beş saat neyse zaman dilimi… Borçlarınızı ödemek için yeni borçlanma becerisine Ponzi finansmanı deniyor. Burada da küçük bir söz oyunuyla Ponziyi yaptılar fonzi! Aslında işte bu tip bir manipülasyonla, bir fiyatlama ile, yeni borçlanmayla bu fonun varlık değerlerini yükselterek, şişirerek herkesin gözü önünde çıplak kralın aslında kıyafetlerinin ne kadar şaşaalı ne kadar zengin ne kadar gösterişli olduğuna dair bir dramatizasyon yaratılmış.

•  Bu istenerek ve bilinçli mi yaratılmış?

Son derece bilinçli olarak siyasi nepotizm üzerinden yaratılmış… Bunun içinde bütün yayın yasaklarına, baskılara, tehditlere rağmen öyle anlaşılıyor ki hakikaten bir araya gelmiş siyasal bir kadro var.

•  Borsada yaratılan manipülasyon şimdi de toplum ve kamuoyunda yapılmaya çalışılıyor. Herkese değen bu vurgunu toplum anlamaya çalışırken diğer taraftan ağır bir yoksulluk, işsizlik ve ekonomik kriz sorunu var. Sanayileşmeden geriye gitmiş, üretim yapamaz ve dışa bağımlı hale gelmiş ülkede nasıl bir sarmal ve sorunla karşı karşıyayız? İçinde bulunduğumuz ekonomik durum nereye gidiyor?

Çok farklı alanlardan üç tane resmi göstergeyi paylaşayım. Çok teknik olmadan bir şekilde hepimizin bildiği, gördüğü veriler bunlar. Birincisi, DPT’nin veri tabanını sürdüren Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Ofisi’nin resmi verilerine göre Türkiye’de yapılan toplam sabit sermaye yatırımlarının 2012-2015’ten sonra artarak ve 2021 sonrasında hızlanarak yaklaşık yüzde 32’si konut ve inşaata gidiyor. Bu yüzde 32 rakamı topladığınız zaman son 10 senede neredeyse 1 trilyon dolar. İkinci olarak sanayiye yapılan yatırım ise sadece yüzde 20 düzeyinde. Türkiye’de eğitime yapılan yatırım yüzde 3 düzeyinde. Mehmet Şimşek’in göreve başladığı 2023 Haziran’ını baz alırsak sanayi üretimimiz bugüne kadar yerinde saymış durumda. Azalıyor yükseliyor azalıyor, yükseliyor. Ortalama vardığı yer yüzde 2. Yani 2023’ten 2026 Eylül’e kadar, 3 buçuk sene boyunca Türkiye sanayiinde yeni bir üretim yok. Üçüncü gösterge ise Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 2020’li yıllardan sonra ortaya koyduğu “Geniş Tanımlı İşsizlik” oranı. Türkiye’de geniş tanımlı işsizlik oranı OECD ülkeleri içinde en yüksek yerde ve yüzde 31 oranında.

•  Geniş tanımlı işsizlik nedir?

Türkiye’nin mevcut işsizlik oranı yüzde 8,1 ve bu sene ilk defa yüzde dokuzun altına düştü. Neredeyse bütün AKP hükümetleri döneminde, 2003’ten bu yana işsizlik oranı yüzde 11-12 bandında. Ama işsiz olmak öyle kolay değil, iş arıyor olmamız lazım. Son bir ay içeresinde iş arama kanallarının bir tanesini kullanmış olduğunuzu belgelemeniz gerekiyor. Eğer umudunuz kırılmış “yok vazgeçtim evde oturuyorum” diyorsanız “işsiz” değilsiniz. İkincisi olarak da 15 gün içerisinde size önerilen bir iş varsa bunu kabul etmeniz lazım. Elektrik mühendisliğini birincilikle bitirdiniz ama köşedeki elektrikçide çalışıyor ya da esnafta kasada oturuyorsunuz. Günde iki saat işte ampul satıyorsunuz, sadece günde 2 saat çalışıyorsunuz işiniz var, işsiz değilsiniz. İşte “geniş tanımlı işsizlik” tüm bunları ve benzer durumları da kapsayan işsizlik oranı.

•  Türkiye’de “geniş tanımlı işsizlik” açısından vahim durumdayız. Her geçen gün bu sistemde daha da artmıyor mu? Aynı zamanda umutsuzluğu da derinleştirmiyor mu?

İşsizlik oranı yüzde 8,1’e yüzde 10’lardan gerilerken, umudu kırılmış, iş aramaktan vazgeçmiş, yeterince işi olmayan, “geniş tanımlı işsizlik” oranı yüzde 31 seviyesinde. Önemli olan da bu. İnsanların zihnindeki işgücü piyasasına ilişkin, ekonomiye ilişkin olan güvenlerinin nasıl sarsıldığını bize sinyalini veriyor. Kadınlarda bu oran yüzde 37 düzeyinde. Zaten toplam olarak işgücü piyasasında olan kadınların toplam kadın nüfusa oranı yüzde 25’ler düzeyinde. Bu aynı zamanda OECD’nin en düşük oranı. Onun da yüzde 37’si “geniş tanımlı işsizlik” kümesi içerisinde. Neresinden bakarsanız bakın bu çok muazzam, çok acı bir işgücü tablosu. Sanayi ise yerinde sayıyor, yurtdışına aktarılıyor.

•  Peki bu nasıl sürdürülebilir?

Bunun sürdürülmesine imkân yok.

•  Bu ekonomik sarmal ve krizin temelinde ne yatıyor?

Birincisi imar rantıdır. İkincisi de bu “ponzi” dediğimiz fon krizinin ardında yatan finansal rantlardır. Türkiye’nin büyümesini sağlayan konut ve finansal aktiviteler, yani bu iki ana unsurdur.

•  Finans ve imar rantına dayanan bu ekonomik model nasıl neye göre oluşturuldu?

Bu, AKP hükümetlerinin kurulduğu, belki daha geriye giderek, yani Millî Görüş- AKP çatışmasına kadar giden dönemde AKP’nin kısa dönemde gücünü koruyabilmesi için farklı cemaat gruplarını, farklı iş gruplarını, yerli veya uluslararası düzeydeki farklı iş insanlarını biraz da dini motiflerle bir arada tutabilmek için yaratmak zorunda olduğu bir rant kümesidir. Özünde AKP ne kadar siyasi olarak tek parti görünse de aslında kendi içerisinde isimler üzerinde kurgulanmış bir koalisyon hükümeti… Son 20 senelik tarihçeden zaten biliyoruz kimlerle başladı AKP’nin yolculuğu. Başkan yardımcıları kimlerdi? Hepsi teker teker bu projeye hizmet ettiler.

•  Ondan sonra da yerlerine yenileri geldi ama hedef kalkınma ve yeni model değil miydi? Şu an tam bir sıkışma mı söz konusu?

Evet en son mevcut hepimizin kamuoyunda bildiği bakanlar, bakan yardımcıları, rektörler ve tez danışmanları. Şimdi onlar vitrinde. Ama AKP’nin “kaynaklarımızı biz sanayiye aktaralım, eğitimi aktaralım, işgücünün vasıf niteliklerini, eğitim düzeyini yükseltelim, Türkiye daha teknolojik düzeyde donanımlı bir sanayi ve işgücü yapısına sahip olsun,” anlayışını hayata geçirecek vakti yok. Anlayış; “bir an evvel zenginleşelim.” Çok zengin olmaya heveslenen insanları bir araya topladığı için değil, koalisyonu sürdürebilmek için buna ihtiyacı var. Türkiye’ye, dönem dönem OECD’nin üzerinde, Çin’den sonra en yüksek büyüme oranlarını gerçekleştirmiş bir ekonomi gibi gözükmesine rağmen sanayisizleşiyor, rantlaşıyor ve işgücüne iş yaratamıyor. Bu bakımdan bunun sürdürülmesine imkân yok.

•  Türkiye’de sistemsel bir krizlerden geçiyoruz. Fon vurgunu ve kara para… İçinde olduğumuz çöküntüden çıkış nasıl olmalı?  Ekonomide nasıl bir sisteme, uygulamaya, değişime ve modele ihtiyaç var? 

Alternatif stratejik adımlar elbette var. Fakat bunun için siyasi irade lazım. Dolayısıyla bu siyasi anlayışın olduğu gibi değişmesi lazım. Türkiye’nin yüzyıllar boyu süren ve ne yazık ki Cumhuriyet Türkiye’sinin de çözemediği Türkiye’de coğrafi eşitsizliğin adlandırılması ve buna göre Türkiye’nin kalkınma ve sanayi stratejisinin bu coğrafi eşitsizliği giderecek biçimde yeniden kurgulaması gerekiyor.

•  Coğrafi eşitsizliği nasıl tanımlıyorsunuz?

Bir hat çizdiğimiz vakit ortası Ankara olan, bunun doğusu ve batısı Türkiye hasbel kader işte eğitilmiş bir işgücü.   Avrupa ve Amerika’yla finansal kredi bağlantıları içinde olan, Türkiye’nin bütün sanayisinin yığıldığı Yalova, Bursa, Kocaeli, Eskişehir biraz da Tekirdağ’a doğru uzanan “zengin Türkiye”… Bir de bunun doğusunda kredisi, yolu, eğitimi, sağlık hizmeti eksik, tarımı tahrip edilmiş, iş gücü umutsuz “yoksul Türkiye”… Diğer taraftan bu fert başına 15 bin dolar olan bir gelir yaratıyor fakat hiç kimsenin geliri 15 bin dolar değil. Ya yüzbinlerce dolar düzeyinde ya da sahra altı Afrika ülkelerinin düzeyinde yani iki, üç bin dolar düzeyinde. Daha önemlisi bunlar birbirine yaklaşmıyor, giderek daha fazla ayrışıyor.

•  Demokrasi, şeffaflık ve barış meselesi içinde ekonomi nerede duruyor?

Her yerinde… Ekonomi kendi başına parayı nereye harcayayım, ne alayım, nereye yatırım yapayım meselesi değil. Ekonomi her şeyden önce bir sosyal sistemin uzantısı, onun içinde yer alıyor. Aynı sosyoloji, siyaset bilimi, felsefe, müzik ve sanat gibi…

•  O yüzden barış neden önemli?

Barış kuşkusuz çok çok önemli. Hukuki olarak insanların aldıkları kararları güvenle alması, yaptıkları yatırımların arkasında bir hukuk düzeninin olması gerekiyor. Konuştuğumuz gibi bir manipülasyon olduğu vakit bunun yaratacağı dengesizlikleri, eşitsizlikleri, bunun maliyetini hukuken sorumlulara, suçlulara ödettirileceği, bir daha hiç kimsenin böyle bir manipülasyonu göze alamayacağının bilincinde olduğu bir hukuk sistemi gerekiyor. Yanı başınızda imar rantlarına, manipülasyona dayalı böyle büyük vurgunlar yaşanıyorken, bu iki olgunun, iki yaşam biçiminin bir arada olmasına imkân yok.

•  Hukuk derken, toplumsal bir sözleşme eşitlikçi bir anayasa da gerekmiyor mu?

Bir anayasa rejimi olması gerekiyor. Anayasa rejimi nedir? Hiçbir örgütün, hiçbir partinin, hiçbir liderin, hiçbir kurumun, hiçbir şirketin, hiçbir davranışın denetimsiz olmadığı. Hepsinin denetime tabi olduğu rejim anayasa rejimidir. Denetimsiz olduğu rejimler de anayasa rejimi değildir. Yani en üstte Anayasa Mahkemesi onun da üzerinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi var. Onun üzerinde Birleşmiş Milletler var. Yerel mahkemeden uluslararası düzeye kadar gidebilirsiniz. Her kurumun mutlaka denetimi olacak. Yargı, yasama denetimi. Türkiye’de anayasa rejimi var mı yok mu? Amerika’da var mı? Avrupa’da var mı? Sahra altı Afrika ülkelerinde var mı? Muz cumhuriyeti diye tanımladığımız ülkelerde var mı? Bu sorunun cevabı siyaset biliminde verilmiş. Eğer kararımız olumsuzsa o zaman Türkiye’de şiddetle anayasa rejimine, barışa, hukukun üstünlüğüne dönüşecek adımların atılması lazım.

•  Bu noktada dünya ve Türkiye’de neredeyiz?

Sorunların Türkiye’ye özgü boyutları elbette var fakat sadece Türkiye’ye de özgü değil. Neoliberalizm sonrasında bütün dünyada demokratikleşmeye, katılımcı demokrasi kurumlarından uzaklaşmaya karşı kararnamelerle veya kurallar ile yönetme anlayışı var. Çünkü neoliberal kapitalizmin zamana tahammülü yok. Sabırsız. Nitekim Financial Times’ta geçen bir yazıda: “Her şey çok hızlı, her şeyi hızlı üretilip hızlı tüketmesi, hızlı kazanması gerekiyor. Denetimle kaybedecek vakti yok” diyor. Bu anlayış 1980 sonrası, bütün dünyada olan neoliberal dönüşüm içinde Türkiye’de ve bütün ülkelerde tüm yatırımcıların da zihnine çakıldı.

•  Tam olarak 80’lerden yatırımcıların zihnine çakılan neydi?

Buna cevabını Bilsay Kuruç hocanın yorumuyla paylaşmak isterim…1980’lerden beri uluslararası küresel sermaye, yeni hukuki kavramlar, kurumlar geliştirmiş değil. Türkiye yerel burjuvazisi de bu sürecin içindedir. Bundan herhangi bir rahatsızlık duymuyor. İçindeki siyasi, sınıfsal boyutu da biraz böyle. Türkiye’de insanlar farklı düşüncede olduğu için bu anayasa rejimi olmayan rejimi yaratmadı. Dünyadaki küresel kapitalizmin gidişine uygun olarak çok uluslu şirketlerin, büyük tekellerin, çok büyük zenginlerin anlayışı doğrultusunda oluştu. Her ülkede ırkçılık, milliyetçilik, dini dogmalar, bu amaç için kullanılarak katılımcı demokrasi kurumları teker teker törpülendi, tahrip edildi. Çünkü sermayenin zamana ihtiyacı var. Sermaye bir an evvel kendi çıkarları doğrultusundaki adımların realize edilmesine çalışıyor. Finans da, çok uluslu tekellerin önceliği de böyle, yapay zekanın aldığı biçimler de böyle, demokrasi de böyle.