Anmak, geçmişte yaşanan acıyı her yıl yeniden dile getirmekten ibaret değildir. Asıl mesele o acının neden yaşandığını, hangi zihniyetin bu kıyımı mümkün kıldığını ve bugün hangi biçimlerde yaşamaya devam ettiğini sorgulayabilmektir
Ergin Doğru
Darağaçlarında yarını kuranlar, yaşamı anlamlandırmak için var oldular. Sadece anı değil, anda geleceği kurdular. Bazen son sandığın başlangıçtır. Ölümden yaşam yaratmak da böyle bir şeydir. Tarihin kahramanları yaşarken hakikati gösterirler ancak onların büyüklüğü, ölümlerinde de yaşadıkları ideale ilişkin hakikati var edebilmeleridir. Dêrsim Tertelesi’nin önderleri Alişer, Sahan Ağa, Seyit Rıza ve arkadaşları bunun en güzel örnekleridir. Çünkü bazı ölümler bir yaşamın sona ermesinden çok daha fazlasıdır; bir halkın hafızasına kazınan kuşaklar boyunca anlamını ve direncini koruyan bir hakikate dönüşür. Darağaçlarıyla susturulmak istenen seslerin bugün hâlâ yankılanması da bundandır.
Dêrsim Tertelesi düşünüldüğünde bize öğretilen resmi ideolojinin yıllar boyunca yanlış bilgiler ve yalanlar üzerinden kurduğu tarih anlatısının karşısında durmak gerekir. Hakikatini anlayamadığımız Dêrsim bu nedenle her boyutuyla ayrı bir trajedidir. Cumhuriyetin uluslaşma sürecinin tamamlanmasına yönelik en katı, bir anlamda en barbarca uygulamalarından biri olan Dêrsim Tertelesi tüm yönleriyle açığa çıkarılmadan bugünü anlamak mümkün olmadığı gibi yarını kurmak da mümkün değildir. Geçmişin hakikatiyle yüzleşmeden geleceğin hakikatini kuramayız. Bir halkın tarihinden gerçeği eksiltmek, yalnızca geçmişini karartmak değildir; onun bugün kendisini nasıl tanımlayacağını, geleceğini hangi değerler üzerinden kuracağını da belirlemeye çalışmaktır. Bu nedenle Dêrsim’le yüzleşmek yalnızca yaşananların hesabını sormak değil, inkâr üzerine kurulan tarih anlatısına karşı halkın kendi hafızasını ve hakikatini yeniden kurmasıdır.
Bu acılı tarih içerisinde kendi kimliğini, inancını ve toplumsallığını korumak için öz savunma yaparak kıyımlara direnen halkın öncüleri, dönemin toplumsal formuna uygun olarak aşiret ve inanç önderleri olmuştur. Asılarak katledilenlere bakıldığında bunu görmek mümkündür. Burada anlaşılması gereken açıktır: Yaşananlar feodal, gerici bir kalkışma ya da isyan değil, halkın kendisini ve yaşamını savunma iradesidir. Bir halkın varlığını, inancını ve toplumsal bağlarını koruma çabasını isyan olarak tanımlamak, yaşanan kıyımın kendisini görünmez kılmanın başka bir biçimidir. Oysa öz savunma yalnızca silahlı bir karşı koyuş değil; insanın kendi varlığına, kimliğine, inancına ve yaşam hakkına sahip çıkma iradesidir. Halkın bu öz savunmasına baktığımızda katledilen Alişer, Sahan Ağa ve hukuksuzca yargılanarak göstermelik formalitelerin ardından darağacında katledilen Seyit Rıza ve arkadaşları, jar û diyarın hakikatidir.
Seyit Rıza, Dêrsim’de onlarca, yüzlerce isimsiz kahramanın sembolüdür. Öz savunma sürecindeki duruşu, yakalanışı ve ölüme yürüyüşündeki vakar ve dik duruş bugün dahi ezilenlere ve direnenlere önemli bir miras bırakmıştır. Seyit Rıza’nın duruşu, ikrar verdiği kutsalına ve onun açığa çıkardığı yol hakikatinin edebiyle şekillenmiş yaşamıyla sembolleşmiştir. Sorgu sırasında olacakları bilmesine rağmen geri adım atmadan, hakikat erenleri gibi korkusuzca ölüme yürümesi ve diz çökmeyişi, başta Ra Heq evlatları olmak üzere tüm ezilenlere mirastır. Evlat acısını yüreğine saplayan zulme rağmen sehpaya dimdik yürümesi, celladı iterek Nesimi, Hallac-ı Mansur ve Pir Sultan gibi Hüseyni bir duruşla ölümü kucaklaması onun hakikate yürüyerek ölümsüzlüğün adı olmasını sağlamıştır. Buradaki direnişin anlamı yalnızca bir insanın zulüm karşısında eğilmemesinde değil, temsil ettiği değerlerden vazgeçmemesinde saklıdır. Çünkü insan bazen kendi yaşamından vazgeçmek zorunda bırakılabilir ama hakikatinden vazgeçmediğinde ölümün kurmak istediği hükmü de boşa çıkarır. Seyit Rıza’nın mirasını güçlü kılan, ölüm karşısındaki bu duruşun ardında bir inancın, bir yolun ve bir halkın yaşam hakkına duyulan bağlılığın bulunmasıdır.
Dêrsim Tertelesi bir kez daha anmalarla hatırlanırken, yüreklerde meşale olan hakikat erenlerini bilinçte var etmek, onları gelecek inşasında ve geçmişle yüzleşmede bir araca dönüştürmek gerekir. Anmaları komünalist, toplumcu Ra Heq hakikatinin inşasına dönüştürmek öncelikli sorumluluktur. Çünkü anmak, geçmişte yaşanan acıyı her yıl yeniden dile getirmekten ibaret değildir. Asıl mesele o acının neden yaşandığını, hangi zihniyetin bu kıyımı mümkün kıldığını ve bugün hangi biçimlerde yaşamaya devam ettiğini sorgulayabilmektir. Hakikat erenlerini anmak, onların uğruna bedel ödediği değerleri bugünün toplumsal ve siyasal mücadelesinde yaşatabilmektir. Bu sorumluluğun gereğini yerine getirmek başta Seyit Rıza ve arkadaşları olmak üzere toprağa kefensiz düşen canlarımıza ve o hakikatin iz sürücüleri olan hakikat devrimcilerinin anılarına bağlılığın gereğidir. Geçmişin acısını geleceğin kurucu iradesine dönüştüremediğimiz sürece anmalar eksik, yüzleşmeler yarım kalacaktır. Hakikate bağlılık yalnızca ölülerimizi hatırlamak değil, onların savunduğu yaşamı bugünde var etme sorumluluğunu da üstlenmektir.
