Martin Heidegger, günümüzde üzerine en çok konuşulan felsefecilerden biridir. Bunun bir nedeni de siyasi tercihleridir. Nazi Partisine üye olması, Hitler tarafından 1933’te “önder rektör” tanımıyla Freiburg Üniversitesi’ne atanması, bu dönemde aldığı tutum, Nazi iktidarını ve Hitler’e yönelik övgüler ve yaptığı açıklamalardır. Diğer bir nedeni ise Fransız Felsefesi üzerinde yarattığı olağanüstü etkidir. Ve özellikle “Varlık ve Zaman” adlı çalışmasında kristalize olan felsefi yaklaşımları ve düşünceleridir.
Heidegger, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde Alman felsefesinin son büyük çıkışını yaptığı dönemde kendi felsefi sistematiğini kurdu. Batı düşüncesi üzerinde geniş bir okuma yapan Heidegger, özellikle Marx, Freud, Nietzsche, Dilthey ve Einstein üzerine yoğunlaştı. Bir bilinç felsefecisi olan Husserl’in fenomenoloji yönteminden güçlü biçimde etkilendi. Ve onun asistanlığını yaptı.
I.Paylaşım Savaşı’nın büyük yıkımı, Ekim Devrimi’nin gerçekleşmesi, Almanya’nın yaşadığı yenilgi onun yarattığı toplumsal anomi hali ve Alman Devrimi’nin yükselişi ve karşı devrim, Weimar Cumhuriyeti kuruluşu ve dekadans süreci Heidegger’in felsefi düşüncelerinin oluştuğu toplumsal tarihsel momenti oluşturur. Dönem kendini büyük alt üst oluşlar, toplumsal çözülme, çürüme, ölüm, kuşku, yoksulluk, hiçlik duygusu, mana kaybı üzerinden dışa vurur ve aynı zamanda burjuva ideolojisinin çözülüşünün emareleriyle yüklüdür.
Heidegger modern insanın yabancılaşma, varoluşsal parçalanma, köksüzleşme ve anomik halinden hareket ederek, insan öznelliğini yeniden düşünmenin radikal yollarını aradı. “Dasein” yani, insan varlığı , insani varoluş ya da bu dünyada varolan anlamlarında kullandığı ve katmanlaştırdığı kavramla insanın varoluşunun anlamı üzerine düşündü. Felsefi çözümleriyle de sarsıcı etkiler yarattı.
Kendimiz olmak ve varlığın anahtarı
Heidegger’in en sarsıcı özelliklerinden biri Batı felsefesinden kopuş ya da temellerini sorgulama iddiasıdır. Bu iddia kullandığı dille, kapalı anlatımıyla ve bilinemezci çağrışımlarla beslenir. Heidegger üzerinde kendini bugün de hissettiren bir hale yaratır. Farklı çevreler, farklı saiklerle Heidegger’in düşüncesiyle çarpışırlar. Modern insanın yolunu kaybetmesi, iç bulantısı ve köksüzlük duygusuna karşı Heidegger, varlığı ve varlığın anlamını sorgulayarak muazzam bir sığınak yaratır. Çünkü varlık onun için zihinde ve bu dünyada var olmak gibi bir ayrım üzerinden biçimlenmez, varlık eylemdir ve benlik bilincidir ve her şey bu dünyada kendi varlığını kavramakla başlayacaktır.
Heidegger Batı felsefesinin temel parametrelerini oluşturan akıl, mantık ve hakikat anlayışını sorgular. Platon ve Aristoteles’ten sonra Batı felsefesinin varlıkla ilgili düşünmeyi bırakıp, “varlığın unutulması” diye tanımladığı bir durumla metafizik alanda yoğunlaştığını vurgular. Felsefe tarihinin yanlış sorular üzerinde şekillendiğini ifade eder ve düalizmin, yani madde ve ruh, beden ve zihin, özne ve nesne , doğa ve tin gibi ikiliklerin, düşünce tarihine damgasını vurduğunu ileri sürer.
Heidegger için ayrıştırıcı ve bu zamana kadar ihmal edilen soru varlığın anlamı nedir? Ya da varlık ne anlama gelir sorusudur. Bu soru eski Yunan düşünürleri tarafından da sorulmuş sorudur. Onların sorusu “varlık nedir?” sorusunda düğümlenir. Ve ilk madde ve değişimin kaynağı araştırılır. Su, ateş, hava, atom ya da idea üzerinden varlığın ne olduğu açıklanmaya çalışır.
Heidegger’de ise bu soru yön ve içerik değiştirir. O, “varlığın anlamı nedir?” sorusunu sorar. Yani varlığı bir nesne, madde veya ilk neden olarak değil, var olanların var olmasını mümkün kılan şeyin ontolojik anlamını arar. Bu manada Batı metafiziğine karşı durur ama ontolojik temelli başka bir metafizik düşünce inşa eder.
Dasein ve dünyada varlık
Heidegger varlık problemi üzerinden sistematiğini kurar. Varlığın insanla, insanın da varlıkla ilişkisi üzerine yoğunlaşır. Varlık sorunundan başlayarak varlığın ilk anlamını bulmak ister.
Heidegger için varlığın anlamı nedir sorusu bir başka temel soruyu koşullar. O da “Neden hiçlik değil de varlık vardır?” sorusudur. Heidegger her şeyden önce bu soruya cevap bulmaya çalışır. Kısaca bu soruyu sorarak varlıkları açıklamakla yetinmeyip varlığın kendisinin nedenini ve anlamını sorgular.
Heidegger’in “felsefenin yapısal yıkımı” dediği, Batı felsefesinden kopmanın başladığı moment burasıdır. Heidegger varlıkla hayatı birlikte ele alır, iç içe geçmişliği üzerinde durur. Ve “varlığın anahtarı olarak insanı görür. Varlık anlamı nedir sorusuna cevabı, katmanlı bir içeriğe sahip “Dasein”dır. Dasein “kendi varlığını sorgulayabilen varolan” anlamını gelen bir kavramdır. Yani insanın sadece varolan bir canlı değil, kendi varlığını ve varoluşunu sorgulayabilen, bilincine varabilen ve bu dünyayla ilişki içinde bulunan varlık olma manasını taşır.
Heidegger, bu çekirdek kavram yani Dasein üzerinden, felsefi düşüncesini inşa eder bir kavram haritası oluşturur. Bu kavram en başta insanın bu dünyadan bağımsız, yalıtılmış bir özne olmadığını ifade eder. Evet “insan bu dünyaya fırlatılmıştır” ama olanaklar üzerinden kendini kurma ve inşa etme becerisine sahiptir. Ayrıca yine insan kendi sonluluğunun bilinciyle varoluşunu deneyimler. Heidegger, insan için Sein-zum-Tode (ölüme doğru varlık) kavramını kullanır.
‘Ölümden başkası yalan’
Heidegger zaman, özne, tarih ve insanın doğası gibi kadim felsefi konuları yeniden tartışmaya açar. Ontolojiye yeni bir başlangıç önerir. Post yapısalcı ekolün Heidegger’den etkilendiği yönler buralarıdır.
Heidegger kapitalizmin yarattığı kozmopolitizme, köklerinden koparılmaya, yabancılaşmaya ve hakikat anlayışına karşı çıkar ve esas sorunun varlığın unutulması olduğunu söyler.
Kendi faniliğimizi bilmemizin en büyük dilemma ve varoluşumuzu kapsayan endişe olduğunu belirtir. Varoluşumuzun hatırlanmasıyla ancak bu dünyadaki öksüz ve evsiz olma halimizden kurtulabileceğimizi ileri sürer.
Ne var ki Heidegger, modernizm krizine yönelik geliştirdiği bu vurgulara karşın, kapitalizmin sınıfsal bir tahakküm ve sömürü sistemi olduğuyla ilgilenmez. Hatta bu konuyu dert bile edinmez. Kapitalizmin sonuçlarını ontolojik bir kader olarak ele alır. Metafiziği aşmak için geliştirdiği özne yani Dasein ve yeni bir başlangıç arayışı onu Nazilere angaje olmaya kadar sürükleyecektir. Sartre’nın sözleriyle bu tutum konformizm ve kariyerizmdir ama aynı zamanda net bir tercih ve arzuyu da ifade eder.
