‘Bizim coğrafyamızda Kürtler nezdinde kahramanlarımızın çoğu mezarsızdır’ diyen tarihçi Sedat Ulugana, resmi arşivleri açılsın çağrısı yaptı
1937-1938 Dêrsim direnişinin öncülerinden Seyîd Rıza, Usenê Seyd Rizay, Usenê Seydi, Findiq Ağa, Hesen Ağa, Hesenê Îbrahimê Qicî ve Aliyê Mirzê Silî’nin idam edilişlerinin üzerinden 89 yıl geçti. Seyîd Rıza ve arkadaşlarının Xarpêt’te (Elazığ) 15 Kasım 1937’de Buğday Meydanı’nda idam edilmesi hafızalardaki yerini korurken, geriye o döneme ait cevabını bekleyen çok sayıda soru kaldı. Aradan geçen yıllara rağmen ne Seyîd Rıza ve arkadaşlarının mezar yerini açıklandı ne de bir yüzleşme oldu.
Geçtiğimiz aylarda Seyîd Rıza ve arkadaşlarının idam edildikleri ana dair yeni fotoğrafları kamuoyu ile paylaşan Tarihçi Sedat Sedat Ulugana, değerlendirmelerde bulundu. Kürdistan’daki Şêx Seîd, Sason ve Agirî direnişlerinin bastırılması sonrası devletin Dêrsim’e yöneldiğini söyledi. Seyîd Rıza’nın Dêrsim’deki gücüne ve etkisine değinen Sedat Ulugana, “Onlara göre ne olursa olsun Seyîd Rıza ‘nın tasfiye edilmesi lazım çünkü Seyîd Rıza diğer aşiret reislerini ve önderlerini kendi etrafında toplayabilen biri. Bu sürece baktığımız zaman 1935’lerin başında başka güçlerin eliyle Seyîd Rıza’nın oğlunun ölümü durumu var. Seyîd Rıza’yı tamamen bir çatışmanın içine çekmek istiyorlar. Yani Dêrsim tasfiye olacak ama önce güçlü bir figürün güçsüzleştirilme çabası var. Devlet başta Demanan’lara karşı bir hareket düzenlemek istiyor. Seyîd Rıza’ya götürmek istedikleri teklif şu: ‘Gel bizim tarafımıza milis ol ve Demamananlara karşı savaş.’ Seyîd Rıza bu teklifi kabul etmiyor ve bu durum devlet nezdinde 37-38’deki hareketin gerekçesi oluyor” dedi.
‘Dêrsim adına talepte bulunan, Kürdistan adına konuşan biri’
Seyîd Rıza’nın baştan beri Dêrsim üzerindeki harekata karşı olduğunu aktaran Sedat Ulugana, “Bir anektod var; Seyîd Rıza, ‘Bizim Dêrsim’deki kadınlar cumhuriyetin, İslamiyet’in ördüğü kıyafetleri giymez. Biz Ehlibeytiz’ diyor. Yani inanç anlamında da cumhuriyet ile çatışıyor. Diğer bir taraftan Dêrsim Kürt coğrafyası. Bu anlamda o dönem Kürtlere bir baskı var. Kürtçenin kamusal alanda konuşulması yasak. Dêrsim için de bu geçerli. Seyîd Rıza bu tekçi, ulus-devlet anlayışını kabul etmiyor. Ki bunu 1920’de görüyoruz. 1920’de Paris Barış Konferansı’na gönderilen mektupların arasında Seyîd Rıza’nın mektubu da var. Seyîd Rıza, Dêrsim adına 1920’den itibaren siyasal taleplerde bulunan isimlerden biri. Daha önceki bir mektubunda Kürdistan adına konuşuyor” diye belirtti.
Seyîd Rıza’nın devletle olan yazışmalarına değinen Sedat Ulugana, bu yazışmalarla katliamın önünü almaya çalıştığının altını çizdi. Yazışmaların bir teslimiyet ya da siyasal taleplerden vazgeçme anlamı taşımadığını vurgulayan Sedat Ulugana, “Seyîd Rıza’nın bütün ailesini katlediyorlar. Buna rağmen Seyîd Rıza devletle görüşmeye gidiyor ve Erzincan’da tutuklanarak Elazığ’a gönderiliyor. Bu yazışmaları bu çerçevede okumak gerekiyor” dedi.
‘Kürtlere dair yaşamsal projesi olması için kodlarından vazgeçmeli’
Ulus devletlerin ilkelerinin olmadığını, çıkarlarının olduğunu ifade eden Sedat Ulugana, “Bizim toplum olarak asabiyemiz farklı. Biz bazen bu beklentide kalıyoruz. Yani sözün yerine getirilmesi. Geçmişe bakıldığında da bu yanılgılar hep böyle karşımızdakini kendimiz görme durumu var. Ama değiller. Devletin Kürtlere dönük ne geçmişte ne de günümüzde yaşamsal bir projesi yoktur. Olabilmesi için bütün kurucu kodlarından vazgeçmesi gerekiyor. Bu kodlarından vazgeçmesi mümkün mü? Değil. Yani kuruluş kodları itibariyle devlet her zaman soykırım yapmaya teşnedir. Ulus-devletlerin karakterleri böyledir” diye kaydetti.
‘Kürtler nezdinde kahramanlarımızın çoğu mezarsızdır’
Seyîd Rıza ‘nın katledilmesinin Kürdistan coğrafyasında büyük kırılma yarattığını ifade eden Sedat Ulugana, “Bizim coğrafyamızda Kürtler nezdinde kahramanlarımızın çoğu mezarsızdır” diyerek mezarın bir hafıza olduğunu söyledi. Ancak devletin bu hafızanın oluşmasını istemediğini belirten Sedat Ulugana, “Bu arşivleri açmamalarının nedeni hafızanın oluşmasını engellemek. Çünkü orası bir mabette ya da ziyaretgaha dönüşecek. Bunu biliyorlar. Ama artık bu önderlerin mezar yerlerini açıklayın. Her ne kadar bugünkü yönetim, dönemin tek partili rejimini eleştirse de devletin kurucu kodlarından vazgeçmiyor. Bu devlet 2018’de Efrin’e girdiğinde Türkiye’den ayrılmak zorunda kalıp Efrin’e yerleşen Nuri Dersimî’nin mezarını yaktı. Yani bir mezar siyaseti var” diye konuştu.
Sedat Ulugana, son olarak devletin resmi arşivlerini açıklamadığını ve bu anlamda büyük bir sansür olduğunu söyleyerek, devleti arşivleri açmaya çağırdı.
Haber: Uğurcan Boztaş\MA
