Bir isyan değil, kendi diliyle, kültürüyle, inancıyla ve hakikatiyle yaşama iradesiydi Dêrsim’in talebi. Seyit Rıza’nın direnişi, bir halkın tarihsel hafızasına, inancına ve özgür yaşam arayışına verilen ikrarın adıydı.
Bir isyan yoktu! Kendi diliyle, kültürüyle, inancıyla ve hakikatiyle karar verdiği topraklarda insanca yaşamak isteyen bir halk vardı. İnsanlığa ait, Ana kadının kemaletine ait ilklerin serçeşmesi olan topraklar. Xizir’ın mekanı olan yerler! Verilmiş sözler, kurulmuş yaşamlar, binlerce yıllık gelenekler, niyazlar, avazlar, duazlar, gulbanklar ve kuşaktan kuşağa taşınan bir toplumsal hafıza vardı. Dêrsim’in talebi, başkasının iradesine boyun eğmek değil, kendi varlığıyla, kendi hakikatiyle ve kendi değerleriyle yaşama hakkıydı. Ancak Nahak anlayışın tekçi aklı, bu yaşam iradesini bir tehdit olarak gördü. Dêrsim, başka bir dilin, başka bir zihniyetin ve başka bir tarih anlatısının kuşatması altına alındı. Toprağı Ana Fatma’nın mekanı olarak gören Rêya Heq Kürt Alevi inancına çit çekilmişti.
Özgür yaşam, hakikat ve varoluş arayışı, Seyit Rıza’nın şahsında tarihsel bir devriyeye dönüştü. Burası, hakikate aşk ile bağlı kalanların, Hak ile hak olmayı yaşamın temel ölçüsü sayanların meydanıydı. Zulme biat etmeyenlerin, inancından ve ikrarından dönmeyenlerin çektikleri çileler, evlatlarıyla sınananların tarifsiz acıları Buğday Meydanı’nda birikti. Meydan, yalnızca bir darağacının kurulduğu yer değil, bir halkın tarihsel hafızasının, inancının ve direnişinin dara çekildiği yer haline getirildi. Seyit Rıza’nın şahsında bir halk dara çekilmişti.
Seyit Rıza’nın arayışı, özünde bir hakikat arayışıydı. Varlık deryasında sürdürülen bu arayış, en ağır biçimde evlat acısıyla sınandı. Bir babanın yüreğine sığmayacak kadar büyük, kelimelerle tarif edilemeyecek kadar derin bir acıydı bu. Acı ve direniş, acı ve hakikat birbirine karışmıştı. Tıpkı Hallac-ı Mansur, Nesimi, Pir Sultan ve Alişer gibi… Hakikate aşk ile bağlılığın, özgürlük arayışının ve ikrarın bedeli, tarihin farklı zamanlarında aynı meydanlarda ödenmişti. Çünkü özgürlük arayışı yalnızca bir siyasal talep değil, aynı zamanda insanın kendi hakikatiyle yaşama mücadelesidir. Bu mücadele bazen evlat acısıyla, bazen sürgünle, bazen darağacıyla sınanır.
Seyit Rıza’nın “Beni oğlumdan önce asın” sözü, bir babanın evladını kendisinden önce kaybetmeye tahammül edemeyen yüreğinin feryadıydı. Bu sözde yalnızca bir babanın acısı değil, zulmün insanın en mahrem yerine kadar uzanan yüzü de vardı. Ancak zulümle abad olacağını sananlar, karşılarında yalnızca bir insanı değil, binlerce yıllık bir inancı, kültürü ve toplumsal hafızayı bulduklarını anlayamadılar. Baskıya, eşitsizliğe, adaletsizliğe ve itaate dayalı zihniyet, Rêya Heq Alevi hakikatinin yaşam felsefesiyle uyuşmuyordu. Seyit Rıza, bu nedenle dönemin egemen aklına aykırıydı. Bu aykırılık, bir başkaldırıdan öte, kendi varlığına, ikrarına ve hakikatine sahip çıkma cesaretiydi.
Çünkü Dêrsim, yalnızca coğrafi bir mekân değildi. Binlerce yıllık ocak kültürünün, aşiret örgütlenmesinin, pir-talip ilişkisinin ve Rêya Heq Alevi hakikatinin yaşadığı tarihsel bir toplumsal alandı. Bu topraklarda yaşam, yalnızca kan bağıyla değil; ikrar, inanç, söz ve karşılıklı ikrarla örülmüştü. Toplumu köksüz, belleksiz ve tarihsiz bırakmak, yalnızca insanları yaşadıkları topraklardan koparmak değildi; aynı zamanda onların varoluş biçimlerini, inançlarını ve toplumsal ilişkilerini ortadan kaldırma girişimiydi. Dêrsim’de hedef alınan, bu anlamda bir coğrafyanın ötesinde, kendine özgü bir toplumsal yaşam ve hakikat anlayışıydı.
Buğday Meydanı, bu tarihsel hafızanın en ağır sınavlarından birine tanıklık etti. “Öl, ikrar verme; öl, ikrarından dönme” anlayışıyla yola bağlı kalanların meydanı oldu. Beyaz donluların beyazlığı, yalnızca bir giysi değildi. Kirden, pastan, arsızlıktan, hırsızlıktan ve haksızlıktan uzak bir yaşamın simgesiydi. Ruhen ve bedenen üryanlaşmak; makamdan, mülkten, kibirden arınarak Hak karşısında eşitlenmekti. Cümle canla barış içinde yaşamanın, rızalıkla bir arada olmanın ifadesiydi.
Bugün Seyit Rıza’nın yarenleri, beyaz donlarıyla insanlık için “Barış ve Demokratik Toplum” adıyla yeniden ortak yaşamın meydanını açmaya geliyorlar. Bu geliş, geçmişin acısını yalnızca anmak değil, o acının içinden süzülen hakikat değerlerini bugünün yaşamına taşımaktır. Çünkü beyazlık, geçmişe ait bir hatıradan ibaret değildir; eşitliğin, rızalığın, paylaşmanın ve ortak yaşamın bugüne düşen sorumluluğudur. Hak aşkı Xizir gayreti ile sorumluluk alanlara, gören gözlere aşk olsun!
Dêrsim’in tarihsel hafızasında zulmün kökleri Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan bir süreklilik içinde tartışılmalıdır. İttihat ve Terakki anlayışından Cumhuriyet’in tekçi ulus-devlet modernitesine devredilen zihniyet, farklılıkları bir arada yaşanacak toplumsal zenginlikler olarak değil, ortadan kaldırılması gereken sorunlar olarak gördü. Dêrsim, bu zihniyetin dilinde “çıban başı” olarak tanımlandı. Dönemin raporlarında, Yavuz Sultan Selim döneminin uygulamaları dahi yetersiz görülüyor; Dêrsim’in dağlarına ve vadilerine daha önce girilebilmiş olsaydı bölgenin bugünkü varlığının kalmayacağına ilişkin ifadeler kullanılıyordu. Böylece bir halkın dili, inancı, kültürü ve yaşam biçimi güvenlik meselesine indirgenerek tasfiye politikalarının konusu haline getirildi.
