COP31’de Türkiye’nin iklim politikalarını değerlendiren sosyolog-siyaset bilimci ve ekoloji aktivisti Dr. Ecehan Balta, kömürden çıkış takviminin açıklanmamasına, yenilenebilir enerji yatırımlarının ekolojik etkilerine ve iklim finansmanının borç temelli yürütülmesine dikkat çekerek, iklim krizinin yükünün işçilere ve halklara bırakılamayacağını söyledi
Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31’inci Taraflar Konferansı (COP31), iklim kriziyle mücadele, enerji politikaları, sıfır atık, iklim finansmanı ve adil geçiş başlıklarıyla devam ediyor. Sosyolog-siyaset bilimci ve ekoloji aktivisti Dr. Ecehan Balta, COP31’de tartışılan politikalar ile Türkiye’deki uygulamalara ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Türkiye’nin kömürden çıkış takvimini açıklamamasının iklim diplomasisi açısından önemli bir çelişki yarattığını belirten Ecehan Balta, kömürün ekonomik maliyetinin yalnızca üretilen elektriğin fiyatı üzerinden hesaplanamayacağını söyledi. Enerji Bakanlığı’nın yerli kömür santrallerine 2030 yılına kadar kilovatsaat başına 7,5 ABD senti düzeyinde alım garantisi açıkladığını hatırlatan Ecehan Balta, santrallerin çevresinde yaşayan insanların sağlığına ve yaşamına yüklenen maliyetlerin ise bu hesaplamanın dışında bırakıldığını ifade etti.
Temiz Hava Hakkı Platformu’nun Haziran 2026 verilerine göre Türkiye’de 30 MW’ın üzerinde 37 faal kömür santrali bulunduğunu aktaran Ecehan Balta, Ember verilerine göre 2025 yılında rüzgâr ve güneş enerjisinin elektrik üretimindeki payının yüzde 22’ye ulaştığını, kömürün ise yüzde 34 ile ilk sırada yer aldığını belirtti.
Kömürün görünmeyen bedeli: İnsan sağlığı
Kömürün ucuz enerji kaynağı olarak sunulmasına karşı çıkan Ecehan Balta, sağlık maliyetlerinin de hesaba katılması gerektiğine dikkat çekti. Kömürden çıkış takvimi açıklanmadan adil geçiş programının hayata geçirilemeyeceğini ifade eden Ecehan Balta, “Bir insanın hayatı maliyet hesabına indirgenemeyeceğine göre hemen, acilen kömürden çıkılması lazım” dedi.
Adil geçişin merkezinde işçiler ve bölge halkı olmalı
6 Kasım’da tanıtılan 2027-2029 Ulusal Adil Geçiş Stratejisi’ne de değinen Ecehan Balta, stratejide gelir ve sosyal koruma ile yeni istihdam olanaklarından söz edilmesine rağmen hangi maden ve santralin ne zaman kapatılacağının, işçilerin gelirinin nasıl korunacağının ve bunun için ne kadar bütçe ayrılacağının açıklanmadığını belirtti.
Adil geçişin işçilere yalnızca mesleki eğitim verilmesinden ibaret olmadığını kaydeden Ecehan Balta, yeni işlerin nerede olacağı, ücretlerin ne kadar olacağı, toplu sözleşme ve sosyal güvenlik haklarının nasıl korunacağı gibi soruların yanıtlanması gerektiğini söyledi.
Sürecin taşeron işçileri de kapsaması ve sendikalarla bölge halkının karar süreçlerinde yetkili olması gerektiğini vurgulayan Ecehan Balta, maden ve santrallerin kapanmasından etkilenecek kadınların, yaşlıların ve bölgeyi terk etmek zorunda kalabilecek insanların da adil geçiş politikalarından yararlanması gerektiğini ifade etti.
COP30’da adil geçiş mekanizması geliştirilmesi yönünde alınan karara da değinen Ecehan Balta, hareketlerin Belém-Antalya Adil Geçiş Mekanizması (BAM) olarak adlandırdığı sürecin toplantılar ve teknik raporlarla sınırlı kalmaması gerektiğini belirtti.
Yenilenebilir enerji yatırımlarında ekolojik sınırlar gözetilmeli
Yenilenebilir enerji yatırımlarının tarım arazileri ve ormanlar üzerindeki etkilerine dikkat çeken Ecehan Balta, GES ve RES projelerinin planlanmasında ekolojik bütünlüğün gözetilmesi gerektiğini kaydetti. Rüzgâr ve güneş enerjisinin yenilenebilir olmasının, bu yatırımlar için tahrip edilen ormanları, meraları ve tarım alanlarını önemsiz hale getirmediğini belirten Ecehan Balta, projelerin yalnızca kurulduğu alan üzerinden değerlendirilmesinin de yetersiz olduğunu ifade etti.
Enerji yatırımlarının açtığı yollar, iletim hatları ve aynı havzada peş peşe kurulan projelerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayan Ecehan Balta, yenilenebilir enerji kapasitesi artarken kömür santrallerinin kapatılmamasının fosil yakıtlardan çıkışı sağlamayacağını sözlerine ekledi.
Enerji dönüşümünün aynı şirketlerin mülkiyetinde daha fazla panel ve türbin kurulmasından ibaret olmaması gerektiğini dile getiren Ecehan Balta, çatılar ve ekolojik açıdan uygun yapılaşmış alanların önceliklendirilmesini, ormanların, meraların ve verimli tarım topraklarının enerji şirketlerine tahsis edilecek boş alanlar olarak görülmemesini ve yerel halkın yalnızca görüşüne başvurulan değil, projeleri değiştirme veya reddetme yetkisine sahip olduğu bir enerji demokrasisinin kurulmasını söyledi.
Plastik atık ithalatı sıfır atık hedefiyle çelişiyor
Türkiye’nin sıfır atık girişimine öncülük ederken Avrupa Birliği’nden (AB) plastik atık almasını da eleştiren Ecehan Balta, Avrupa Komisyonu verilerine göre 2025 yılında AB ülkelerinden Türkiye’ye yaklaşık 512 bin ton plastik atık gönderildiğini aktardı. Türkiye’nin dünyadan toplam plastik atık ithalatının ise 700 bin tona yaklaştığını belirten Ecehan Balta, bu iki verinin birbirinden farklı olduğunu vurguladı.
Sıfır atık politikasının yalnızca geri dönüşüm üzerinden ele alınamayacağını kaydeden Ecehan Balta, atık ihracatına son verilmesi, plastik üretiminin azaltılması ve dayanıklı, onarılabilir ürünlerin esas alınması gerektiğini belirtti.
Ceyhan’da yapımı süren petrokimya tesisinin yıllık 472 bin 500 ton polipropilen üretim kapasitesine sahip olduğunu hatırlatan Ecehan Balta, plastik hammaddesinin Türkiye’de üretilmesinin plastik üretimini ve atık miktarını kendiliğinden azaltmayacağını kaydederek, “Geri dönüşüm, sürekli büyüyen plastik üretiminin mazereti olamaz” dedi.
Adana’daki atık sahaları için bağımsız denetim çağrısı
Adana’daki atık tesisleri ve kontrolsüz dökümün halk sağlığı üzerindeki etkilerine de değinen Ecehan Balta, İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün kaçak dökümleri, atık sularına ilişkin şikâyetleri ve izleme verilerinin kamuoyuyla paylaşılmamasını belgelediğini; Greenpeace’in ise Adana’daki beş sahada toprak ve yakma küllerinde tehlikeli kirleticiler tespit ettiğini dile getirdi.
Ecehan Balta, tesis bazında bağımsız su, toprak ve hava ölçümlerinin yapılması, habersiz denetimlerin gerçekleştirilmesi ve sonuçların kamuoyuna açıklanması gerektiğini belirtti.
Afetlere dirençli kentler barınma hakkını da güvence altına almalı
COP31’de gündeme gelen dirençli kent tartışmalarına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Ecehan Balta, taşkın yataklarına yapılaşma, yeşil alanların daraltılması ve geçirgen toprakların asfaltla kaplanmasının kentlerin afetlere karşı kırılganlığını artırdığını belirtti.
Dirençli kent politikalarının yalnızca binaların güçlendirilmesi üzerinden ele alınamayacağını vurgulayan Ecehan Balta, barınma hakkından yoksun, çadırlarda, barakalarda, sokaklarda ve terk edilmiş yapılarda yaşayan insanların da bu politikaların merkezinde olması gerektiğini söyledi. Kentin binaları güçlendirilse bile barınma güvencesi olmayan insanların sel ve diğer afetler karşısında korunmasız kalacağını ifade eden Ecehan Balta, dirençli kentlerin aynı zamanda gıda ve temel ihtiyaçlar bakımından kendi kendine yetebilen bir yapıya kavuşması gerektiğini kaydetti.
6 Şubat depremlerinin ardından yürütülen yeniden inşa çalışmalarında da ekolojik ölçütlerin kâğıt üzerinde kalabildiğine dikkat çeken Ecehan Balta, Antakya’da enkaz döküm alanlarının belirlenmesinde sulak alanlar ve koruma alanlarına mesafenin dikkate alındığının açıklanmasına rağmen Samandağ’da kıyıya enkaz döküldüğünün belgelendiğini hatırlattı.
Yeniden inşanın yalnızca konut teslim etmek anlamına gelmediğini belirten Ecehan Balta, insanların işlerine, okullarına ve sağlık hizmetlerine erişiminin, su kaynaklarının yeterliliğinin ve yerleşim alanlarının afet risklerinin de değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
İklim uyum politikaları tarım işçilerinin yaşam koşullarını da içermeli
Kuraklık, gıda egemenliği ve tarım politikalarına ilişkin de konuşan Ecehan Balta, su yönetiminin havza ölçeğinde bağlayıcı kurallara dayanması gerektiğini ifade etti. Suyun ne kadar çekildiğinin ölçülmesi, toplam su kullanımına sınır getirilmesi, içme suyu ve ekosistemlerin su ihtiyacının önceliklendirilmesi gerektiğini belirten Ecehan Balta, agroekolojiye geçişte küçük üreticilerin yerel tohuma, kooperatiflere ve kamu alımlarına erişiminin güvence altına alınmasını istedi.
Ürün desenini değiştirmesi istenen çiftçilerin geçiş sürecindeki gelirlerinin korunmaması halinde su politikasının bedelinin yine küçük üreticilere yükleneceğini kaydeden Ecehan Balta, gıda egemenliğinin neyin, nerede, kimin için ve hangi koşullarda üretileceğine karar verme hakkıyla ilgili olduğunu söyledi.
Mevsimlik tarım işçilerinin çalışma ve yaşam koşullarının da iklim uyum politikalarının parçası olması gerektiğini belirten Ecehan Balta, işçilerin aileleriyle birlikte aylarca temiz su, tuvalet ve kanalizasyon altyapısından yoksun çadırlarda yaşamak zorunda kaldığını ifade etti. Ecehan Balta, iklim uyumunun yalnızca ürün kayıpları üzerinden değil, tarım işçilerinin çalışma koşulları ve ailelerinin yaşam standartları üzerinden de değerlendirilmesi gerektiğini kaydetti.
İklim finansmanında kredi yerine hibe esas alınmalı
Türkiye’de kurulması planlanan Emisyon Ticaret Sistemi’nin (ETS) kirleticilerin emisyonlarını azaltmak yerine para ödeyerek kirletmeye devam etmesine imkân sağlayabileceği uyarısında bulunan Ecehan Balta, sistemin başarısının emisyon tavanının ne kadar hızlı düşürüldüğüne, tahsisatların nasıl dağıtıldığına ve kuralların nasıl uygulandığına bağlı olduğunu belirtti.
Türkiye’de 2026’nın pilot raporlama yılı olduğunu, tahsisat teslim yükümlülüğünün ilk kez 2027 yılı emisyonları için başlayacağını söyleyen Ecehan Balta, pilot düzenlemede ücretsiz tahsisat öngörülmesinin dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini hatırlattı.
Karbon piyasalarının tek başına termik santrallerin çevresinde yaşayan insanların soluduğu havayı temizlemeyeceğini ifade eden Ecehan Balta, bağlayıcı emisyon azaltım hedefleri ve fosil yakıtlardan çıkış takviminin zorunlu olduğunu kaydetti.
İklim finansmanının kredi yerine hibe temelli olması gerektiğini de vurgulayan Ecehan Balta, OECD verilerine göre 2024 yılında gelişmiş ülkelerin sağladığı kamu iklim finansmanının yüzde 67’sinin kredi, yüzde 29’unun ise hibe olduğunu aktardı. İklim krizinden en az sorumlu halkların, kriz nedeniyle yaşadıkları kayıpların ardından borçlandırılmasının adaletsiz olduğunu belirten Ecehan Balta, tarihsel sorumluluğa dayalı, mevcut kalkınma yardımlarına ek ve etkilenen toplulukların doğrudan erişebileceği kamusal finansman sağlanmasını istedi.
COP31’in Mavi Bölge’si ile yerel mücadeleler arasındaki mesafeye de dikkat çeken Ecehan Balta, fosil yakıt şirketlerinin devlet heyetlerinde yer bulabildiğini, buna karşılık projelerden doğrudan etkilenen toplulukların karar süreçlerinde sınırlı söz hakkına sahip olduğunu ifade etti.
Yeni kömür yatırımları sürerken temiz enerji söylemi tartışmalı
COP31’in gerçek bir dönüşüm mü yoksa yeşil aklama vitrini mi olduğu sorusuna yanıt veren Ecehan Balta, Türkiye’nin yerli kömür santrallerine alım garantisi verirken kömürden çıkış tarihi açıklamamasının önemli bir çelişki olduğunu belirtti.
Biga’da ithal kömürle çalışan Cenal Santrali’ne 1.050 MW’lık yeni ünite eklenmesi için ÇED sürecinin başlatılmasını da hatırlatan Ecehan Balta, yeni kömür kapasitesinden vazgeçilmeden temiz enerji söyleminin yeşil aklamaya dönüşeceğini söyledi.
Halkların İklim Zirvesi’nin dünyaya mesajını da paylaşan Ecehan Balta, “Kömürden, petrolden ve gazdan çıkışın bedelini işçiler ve halklar değil, bu krizden kâr edenler ödesin, geçişin nasıl olacağına da yaşamı savunanlar karar versin” ifadelerini kullandı.
Haber: Hamdullah Yağız Kesen\MA
