Fon vurgunu, işçi katliamları, derinleşen yoksulluk, iklim krizi ve ayrımcılık -kimlik, inanç, cinsiyet- vb… İçinde bulunduğumuz dönemde Türkiye’nin gündemini bu altı başlıkta toplayabiliriz sanırım. Buna izlenen savaş politikalarının yarattığı riskler de eklenebilir. Türkiye’nin ve Türkiye halklarının yakın ve orta vadede geleceğini şekillendirecek bu başlıkları birbirinden kopuk olarak değerlendirmek mümkün değil. Ayrı gibi görünse de bunların tümü önemli ölçüde ekonomik ve siyasi egemenlerin tercihlerinin yarattığı tahribatın sonucunda ortaya çıkan sorunlar. Bunları “sorun” olarak tanımlamanın ne kadar yerinde olduğu da tartışılabilir. Zira toplumun çok geniş kesimleri için yaşamsal bir “sorun” halini alan bu konular, küçük bir azınlığın ekonomik ve siyasi kazanç elde etmesi için bulunmaz “fırsat”lar sunuyor.
Halkı hiçleştirerek, yok sayarak gerçekleştirilen uygulamaların yarattığı tahribat arttıkça, -ideolojik aygıtları ne kadar etkili kullanılırsa kullanılsın- AKP iktidarının toplumsal meşruiyeti giderek zayıflıyor. Buna karşılık iktidar, toplumsal meşruiyeti kaybettikçe demokrasiden, haktan, hukuktan daha da uzaklaştığı gibi, inşa ettiği otoriter rejim sayesinde devletin tüm baskı ve şiddet aygıtlarını kullanarak bu tahribatın bilançosunu da topluma dayatıyor.
Bu sadece Türkiye’ye özgü bir durum değil; kapitalizmin temel felsefesine ve 50 yıldır uygulanan birikim rejiminin (neoliberalizmin) oluşturduğu konjonktürle oldukça uyumlu. Bu bağlamda kapitalist ülkelerin hemen tümünde farklı biçim ve düzeylerde de olsa benzer süreçler yaşanıyor. Gazze’de gerçekleştirilen soykırım, ABD’nin uluslararası hukuku ayaklar altına alarak çeşitli ülkelere gerçekleştirdiği saldırı ve tehditler, Avrupa’da artan militerleşme ve yükselen şovenizm bunun örnekleri. Bir zamanlar insan hakları ve demokrasi havarisi kesilen, sistemin aparatı haline gelmiş olan kimi yapılar (BM, Avrupa Konseyi, AB vb.) tüm bunlar gibi Türkiye’de yaşananlar karşısında da suspus olmuş vaziyette.
Kapitalizmin ve mevcut birikim rejiminin yarattığı toplumsal sorunlara karşı dünyanın birçok yerinde tepkiler yükseliyor. Hindistan’da, Pakistan’da, Latin Amerika ve Avrupa’nın pek çok ülkesinde öğrenciler, işçiler, çiftçiler uygulanan politikaların yarattığı yıkıma kabullenmiyor sokaklara çıkıyor, kimi ülkelerde genel grev çağrıları yapılıyor. Tepkiler sadece sokaklarla sınırlı kalmıyor, seçimlerde de neoliberal yıkımın aracı olan iktidarlar yenilgiye uğratılıyor. Son örnek, kapitalizmin hegemon devleti ABD’de “neoliberalizmin şehvetli savunucusu” Trump’ın ara seçimlerde uğradığı büyük hezimet. Bu hezimet, bazıları tarafından “neoliberalizmin sonu” olarak yorumlandı ve sadece ABD’de değil dünyanın hemen tümünde ezilen, sömürülen halklar tarafından sevinç ve umut vesilesi oldu.
Ancak “neoliberalizmin sonu” argümanını öne sürerken şunu unutmamak gerekir: Kapitalizm, sürekli krizler üreten ve bu krizler karşısında yeni birikim yolları üreterek varlığını sürdürebilen bir sistemdir. Neoliberalizm de kapitalizmin 70’lerin başında girdiği krizden çıkış için uygulamaya konan ve aşılamayan yeni bir krize kadar geçerli olacak bir birikim rejimidir. Neoliberalizmin teorisyenleri de Reagan, Thatcher, Özal gibi uygulayıcıları da bu rejimin yaşama geçirilmesi için gerekli koşulları hazırlayan Pinochet, Evren gibi faşist darbeciler de kapitalizmin işleyişinden biraz olsun haberdar olan herkes gibi neoliberalizm ilelebet süreceği düşüncesinde ve iddiasında değildi. Dolayısıyla Trump ve benzeri iktidar sahiplerinin yenilgisinin ya da sokak eylemlerinin “neoliberalizmin sonu”nu ilan etmek için yeterli olup olmadığı bir tarafa, neoliberalizm sona erse bile bu, dünyanın daha adil, demokratik, eşit bir yer olacağı anlamına gelmeyecektir. Esas mesele sonu geldiği iddia edilen rejimin yerine ne konacağıdır!
ABD, Macaristan, Sırbistan, Brezilya gibi sermayenin çıkarları için toplumu yok sayan siyasetlerin seçim sandıklarında yenilgiye uğratılması ve sosyal yıkıma karşı dünyanın dört bir tarafından yükselen toplumsal hareketler, neoliberalizmin sorgulanması ve toplumun aktif özne olma niyetini ortaya koyması bakımından son derece kıymetlidir. Fakat göründüğü kadarıyla, bunların hiçbiri sınıfsal bir perspektife ve enternasyonal içeriğe sahip değildir. Bu nedenle -sosyal yıkımı belki bir nebze hafifletse bile- mevcut birikim rejimini ve onun yarattığı toplumsal sorunları ortadan kaldıracak bir etki yaratamazlar.
Türkiye’deki duruma geri dönersek, neoliberalizmin -dolayısıyla kapitalizmin- yarattığı insani, sosyal, ekolojik yıkımı en derinden yaşayan ülkelerin başında gelmesine rağmen Türkiye’de muhalefet ve toplumsal hareketlerin -özellikle son dönemde- oldukça zayıf kaldığını söyleyebiliriz. Bunda otoriter rejimin güçlü olmasının yanı sıra muhalefet partilerinin, sendikaların ve toplumsal mücadelelerin öncüsü olması gereken diğer yapıların önemli kısmının -dünyadaki benzerleri gibi- sınıf perspektifinden ve kapitalizme alternatif olacak bir ekonomik sosyal model ortaya koymaktan yoksun olmasının önemli etkisi vardır.
Toplumun karşı karşıya bulunduğu sorunları doğru tanımlanmak ve sorunları çözecek araç ve yöntemleri buna göre belirlenmek gerekir. Boyutları her geçen gün artan fon vurgunu, sonuncusu HABAŞ’ta yaşanan işçi katliamları, giderek yoğunlaşan emek sömürüsü, yoksulluk, doğa talanı, bir türlü sonuca ulaştırl(a)mayan toplumsal barış ve savaş politikaları bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Toplumun tüm kesimlerini “aktif özne” haline getirecek bir yeni sistem perspektifi ortaya konmadan, bugün ana muhalefetin ve sendikaların önemli kısmının yaptığı gibi kapitalizmin belirlediği sınırlar içinde kalarak bu yıkımla mücadele edilemez!
