Türkiye’de aşırı elektrik üretim kapasitesinin temel nedeni COP31’de açığa çıktı. 4 ülke arasında yapılan stratejik anlaşma ve ‘Elektriğin TANAP’ı duyurularının AB’den güçlü destek alması Türkiye’de süren enerji istilasının nedenini ortaya koydu
Yusuf Gürsucu
COP31’in 2. günü enerji başlığında paneller düzenlendi. Bu bağlamda yapılan Uluslararası Enerji Ajansı Enerji Bakanları Toplantısı’nda Türkiye’nin 2040 enerji dönüşümü hedeflerini açıkladı. Türkiye’nin kurulu gücünü 128 gigavattan 281 gigavata çıkarmayı hedeflediğini belirten Bayraktar, bu kapasitenin 175 gigavatının güneş ve rüzgâr enerjisinden sağlanacağını, yenilenebilir enerjinin kurulu güç içindeki payının yüzde 77’ye yükseltileceğini söyledi. Türkiye’nin ayrıca 10 gigavatlık nükleer enerji kapasitesini devreye almayı planladığını belirtti.
‘Milli Enerji’ vizyonu!
Bayraktar, Türkiye’nin enerji dönüşümü için yaklaşık 300 milyar dolarlık yatırım ihtiyacı bulunduğunu, bu finansmanın sağlanması için güçlü ortaklıklar, yenilikçi teknolojiler ve öngörülebilir bir yatırım ortamına ihtiyaç olduğunu söyledi. “Milli Enerji 2040” vizyonunun Türkiye’nin uzun vadeli enerji yol haritasını ortaya koyduğunu ve Türkiye’nin yalnızca kendi enerji altyapısını güçlendirmeyi değil, bölgesel ve küresel enerji arz güvenliğine katkı sunmayı amaçladığını ifade etti.
‘Elektrik çağı’
Toplantıda konuşan COP31 Başkanı Murat Kurum’un “Elektrik çağı şekilleniyor ve COP31 anahtarı çevirdiğimiz an olarak hatırlanacak” sözleri dikkat çekiciydi. Türkiye COP31’de ülkeleri küresel enerji kullanımında elektriğin payını artırma hedefini zirvenin nihai metnine koyulmasını sağlamaya çalışılacağı belirtilmekte. Reuters’in ulaştığı bilgilere göre, süren müzakerelerde hükümetlere, küresel ekonominin yüzde 35’ini 2035’e kadar elektrikle çalışır hale getirmeyi taahhüt eden bir bildiriye imza atmaları için Türkiye’nin baskı yaptığı aktarıldı.
Elektriğin TANAP’ı
Toplantılar sürerken, Türkiye, Azerbaycan, Bulgaristan ve Gürcistan stratejik ortaklık anlaşması imzaladı. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, anlaşmaya ilişkin, “Elektriğin TANAP’ı’ olarak nitelendirdiğimiz bu projeyle, temiz enerji kaynaklarından üretilen elektriğin Azerbaycan-Gürcistan-Türkiye-Bulgaristan güzergâhı üzerinden Avrupa pazarlarına ulaştırılmasını hedefliyoruz. Elektrikleşmenin hız kazandığı bir dönemde attığımız bu adım; ülkelerimiz arasındaki enerji bağlarını güçlendirecek, temiz enerji ticaretine yeni imkânlar sunacak ve Avrupa’nın arz güvenliğine katkı sağlayacaktır” dedi.
Gabar müjdesi!
Anlaşma kapsamında, temiz enerji kaynaklarından üretilen elektriğin sınır ötesi iletimi, dağıtımı ve ticaretinin geliştirilmesi, ülkeler arasında güvenli, güvenilir ve kesintisiz elektrik iletiminin sağlanmasına yönelik teknik, ticari ve düzenleyici koşulların oluşturulması ve elektrik şebekeleri arasındaki entegrasyonun desteklenmesinin hedeflendiği ifade edilmekte. Cumhurbaşkanı R. Tayyip Erdoğan ise dün kabine toplantısı sonrasında Gabar’daki petrol üretiminin 2027’nin ikinci yarısında günlük 100 bin varili aşacağını duyurması konunun ‘temiz’ enerji olmadığı ve Türkiye’de yaşanan aşırı elektrik üretim kapasitesinin niçin kontrolsüzce büyüdüğü ‘stratejik anlaşma! İle ortaya serilmekte. Türkiye, Azerbaycan, Bulgaristan ve Gürcistan arasında imzalanan “Temiz Enerji Alanında Stratejik Ortaklığa İlişkin Anlaşma”, Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ve Avrupa Birliği (AB) liderliği tarafından güçlü bir şekilde desteklendiğinin açıklanması ise dikkat çekici.
Doğalgaz santrallerine destek!
‘Piyasa şartlarında zorlandıkları’ iddiasıyla yıllardır kömürlü santrallere, HES-Barajlara ve Doğalgaz çevrim santrallerine Türkiye’de yaşanan aşırı arzdan kaynaklı şirketlerin kapasitelerinin çok altında üretim yapmalarından ya da hiç üretim yapamamalarından dolayı üretmedikleri elektrik için milyarlarca lira ödenmeye devam ediliyor. 2025 yılı sonu itibariyle bu desteklerden kömürlü santraller ile HES-barajlar çıkarılırken, 2026 yılında 16 doğalgaz çevrim santrallerine ise ödemeler sürüyor. 2027’de desteklerin 17 santralle süreceği açıklanan doğalgaz çevrim santrallerine verilen ödemeler aylık olarak yapılırken, bir sonraki ayın ardından gelen ayın ilk günü geçmiş ayda ‘hakettiği’ miktarlar yayınlanıyor. En son Eylül ayı ödemelerinde 16 santrale 770 milyon lira ödeme yapılırken, zirve sponsorlarından Sabancı Holding’in Akenerji şirketinin 2 santrali için toplam 96 milyon 813 bin lira ve yine ana sponsorlardan Katarlı ACWA enerjinin Kırklareli’ndeki santraline 53 milyon 900 bin lira üremediği elektriğin bedeli olarak ödeme yapıldı.
Nükleer ve doğalgaz ‘yeşil yatırım!’
Avrupa Birliği, tartışmalı bir kararla nükleer ve doğalgaz santrallerini “yeşil yatırım” kapsamına alırken, tek koşulu 2045 yılından önce ruhsat almaları olarak açıklandı. Geçtiğimiz aylarda hazırladığımız bir özel haberde, Türkiye ile Azerbaycan’ın AB’ye elektik taşıma işinin COP31’de imzalanacağını ve aynı zamanda ACWA’nın Trakya’daki doğalgaz santrali ve Sivas’taki GES projesi ile İğneada Nükleer santral girişimlerinin de bu eksende ilerlediğine dikkat çekmiştik. Azerbaycan ile Türkiye ortaklığına Bulgaristan ve Romanya’nın katılması ise AB için bir anahtar görevi gördüğü söylenebilir. AKP iktidara geldiğinden bu yana inşaattan sonra enerji şirketlerine destek verip bu sektörleri büyütürken, üretilen enerjiyi dış ülkelere satma hedefi içindeydi.
Kilidin anahtarı Bulgaristan
Bu amaçla kamu eliyle komşu ülkeler ve Avrupa ile enerji nakil hatları enterkonnekte sistem ile entegrasyonu sağlandı. AB ile yapılan enterkonte sistemle, Avrupa Elektrik İletim Birliği’ne (ENTSO-E) üye olarak enerji satmayı hayal eden Türkiye elektrik sistemi, 18.09.2010 tarihinde ENTSO-E şebekesine bağlandı. 03.05.2011 tarihli ENTSO-E kararları doğrultusunda 01.06.2011 tarihinden itibaren ‘Ticari Enerji Alışverişi’ dönemi ‘kağıt’ üzerinde başlatıldı. Ancak AB ile sürdürülen katılım sürecinde enerji faslının açılmaması ve sürecin dondurulmasıyla sonuçlanırken, Bulgaristan’ın AB’ye tam üyelik sürecinin tamamlanmasıyla birlikte elektrik ihracatının kapısı aralanmış oldu.
2013 sonrası sınırsız destek
Eski Enerji Bakanı Taner Yıldız 11.12.2013 günü Gürcistan ile gerçekleşen enerji nakil hatlarının entegrasyonu ile ilgili yaptığı konuşmada, “Türkiye, ENTSO-E dediğimiz Avrupa Birliği üyesi ülkelerinin enerji enterkonneksiyonu ile alakalı konunun da artık tamamen içine girmiş bulunuyor. Yani Gürcistan’da üretilen bir elektrik, çok kısa süre içerisinde Avrupa pazarlarında artık yer alabilecek” olarak kullandığı ifade özellikle 2013 yılı sonrası enerji yatırımlarına desteklerin sınırsız düzeylere ulaşmasıyla yeni bir döneme girildi. Türkiye de 126 bin MW’ı aşan elektrik üretim kapasitesinin yarısı bile kullanılamazken, özellikle son dönem ‘yenilenebilir’ enerji iddiasıyla özelde Kürt coğrafyası başta olmak üzere Türkiye’nin dört bir yanında kurulan ve projelenen GES, RES, JES vd. santrallerin sayısı dikkat çekici boyutlara ulaştı.
TEİAŞ neden satışa çıktı?
Türkiye’de elektrik üretimi, perakende elektrik dağıtımı ve satışı özel şirketlerin eline teslim edilmesinin ardından, tüm Türkiye’ye elektrik iletim sistemini çalıştıran ve elektrik üretim süreçlerini tamamen yöneten Türkiye Elektrik İletim AŞ (TEİAŞ) yerli-yabancı şirketlere peşkeş çekilme süreci başlatıldı. 2 Temmuz 2021 tarihli ve 4222 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile özelleştirme kapsamına alınan TEİAŞ’ın halka arz adı altında başlatılan özelleştirme sürecinin temel nedeni COP31’de imzalanan ve AB’nin desteğini açıkladığı elektrik ihracatıyla bağlantılı olduğu açığa çıktı. TEİAŞ yıllardır özelleştirileceği gündem de yerini korurken, halkı açlık sınırı altında bir yaşama mahkum eden iktidar milyarlarca dolar harcayarak iletim hatlarında iyileştirme yapıp iletim sistemini yapay zeka ile yönetilme sürecini tamamladı. Bu satışla birlikte tamamen sermaye eline teslim edilmiş olacak olan elektrifikasyon artık sermaye ve AB ihtiyaçlarına göre dizayn edilecek.
Hiçbir şey tesadüf değil
TEİAŞ’ın COP31 sürecinde satılığa çıkarılmış olması ve satış için yabancı şirketlerle görüşüldüğünün açıklanması ile Avrupa’ya elektrik taşımak için ortaklık kurulması bir tesadüf olamaz. Durum her şeyin planlanarak AB ile birlikte yönetildiğini ortaya koyuyor. Diğer yandan Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, Antalya’da düzenlenen COP31 kapsamında, çok sayıda ülkenin katılımıyla elektrifikasyon hedefinin kabul edilmesini umut ettiğini belirtmesinin nedeni de anlaşılabiliyor. Elektrifikasyonun COP31’in önemli gündem maddelerinden biri olduğunu vurgulayan Birol, yaptığı açıklamalarda nükleere aşkını ortaya koyarken, nükleer enerjinin Türkiye gibi büyüyen ekonomiler için de “olmazsa olmaz” nitelikte olduğunu, nükleer enerjinin iklim hedeflerine ulaşılması ve küresel enerji arzı güvenliği açısından güçlü bir şekilde geri döndüğünü söylemesi dikkat çekerken, COP31 sponsorları da fotoğrafı tamamlıyor.
Kürt coğrafyasında RES ve GES’ler
Kürt coğrafyasında kurulan Rüzgâr ve güneş enerjisi yatırımlarına KDV istisnası ve gümrük vergisi muafiyeti uygulanırken, araziler bilâ bedelle bedava olarak şirketlere sunuluyor. Halkın kullandığı meralar, tarım arazileri, ormanlar ve yurttaşların tapulu tarım arazilerine ‘acele kamulaştırma’ ile el konularak şirketlere veriliyor. İktidarın yürürlüğe soktuğu ‘Yeni Teşvik Sistemi’ 6 bölgeden oluşurken, en büyük destekler 6. Bölge olarak belirlenen Kürt coğrafyasında sömürgeciliğin tipik uygulamaların izlendiği 15 ili kapsıyor. İsdemir, Ereğli Demirçelik ve Kardemir gibi şirketler sınırda karbon vergisi ve ETS sisteminde karbon bedeli ödememek adına bu santralleri kurarken, hem ‘temiz’ üretimden gelir sağlarken diğer yandan ana işletmelerinde kirli üretimlerine özgürce devam edebilmektedirler.
