- Üyesi olduğumuz Avrupa Eğitim Sendikaları Komitesi’nin (ETUCE) 4-5 Kasım 2026 tarihlerinde Brüksel’de gerçekleştirdiği toplantı, Avrupa genelinde eğitim emekçilerinin karşı karşıya olduğu sorunları ve bu sorunlara karşı geliştirilebilecek ortak mücadele olanaklarını değerlendirmek açısından önemli bir buluşma oldu
- Eğitimin amacı piyasanın ihtiyaçlarına göre insan yetiştirmek olamaz. Avrupa düzeyinde yürütülen eğitim tartışmalarının önemli başlıklarından biri, eğitimin giderek temel becerilere, uluslararası sınav sonuçlarına ve ölçülebilir performans göstergelerine indirgenmesiydi
- Eğitim tartışmalarında iki temel yaklaşım bulunuyor. Eğitimi ekonomik rekabetin, iş gücü piyasasının ve ölçülebilir performans hedeflerinin ihtiyaçlarına göre şekillendiren anlayış; diğer tarafta da eğitimi kamusal bir hak, toplumsal eşitliğin aracı ve demokratik yaşamın temel unsuru olarak gören anlayış
Zülküf Güneş
Avrupa’da eğitim sistemleri önemli bir dönüşüm sürecinden geçiyor. Ekonomik krizler, derinleşen toplumsal eşitsizlikler, otoriterleşme eğilimleri, aşırı sağın yükselişi, savaşlar ve teknolojik gelişmeler, toplumsal yaşamla birlikte eğitimin niteliğini ve öğretmenlik mesleğinin geleceğini de doğrudan etkiliyor. Eğitim, bir yandan piyasanın ihtiyaçları doğrultusunda yeniden biçimlendirilirken diğer yandan kamusal, bilimsel, demokratik ve eşitlikçi niteliğini koruma mücadelesinin merkezinde yer alıyor.
Üyesi olduğumuz Avrupa Eğitim Sendikaları Komitesi’nin (ETUCE) 4-5 Kasım 2026 tarihlerinde Brüksel’de gerçekleştirdiği toplantı, Avrupa genelinde eğitim emekçilerinin karşı karşıya olduğu sorunları ve bu sorunlara karşı geliştirilebilecek ortak mücadele olanaklarını değerlendirmek açısından önemli bir buluşma oldu.
Eğitim Sen olarak katıldığımız toplantıdaki tartışmalar, ülkelerin eğitim sistemleri ve siyasal koşulları farklı olsa da eğitim emekçilerinin karşı karşıya kaldıkları sorunların giderek benzeştiğini ortaya koydu. Öğretmenlerin mesleki özerkliğine yönelik müdahaleler, eğitimin standart testlere ve performans göstergelerine indirgenmesi, çalışma koşullarının ağırlaşması, demokratik okul kültürünün zayıflaması ve sendikaların karar alma süreçlerinden dışlanması pek çok ülkede ortak sorunlar olarak öne çıkıyor.
Bu tablo, eğitimin geleceğinin pedagojik tercihler kadar ekonomik, toplumsal ve siyasal tercihlerle de belirlendiğini gösteriyor.
Eğitimin amacı piyasanın ihtiyaçlarına göre insan yetiştirmek olamaz. Avrupa düzeyinde yürütülen eğitim tartışmalarının önemli başlıklarından biri, eğitimin giderek temel becerilere, uluslararası sınav sonuçlarına ve ölçülebilir performans göstergelerine indirgenmesiydi.
Özellikle PISA sonuçları ile okuma, yazma ve matematik alanındaki başarı göstergeleri, eğitim sistemlerinin niteliğini değerlendirmede giderek daha belirleyici hâle geliyor. Kuşkusuz öğrencilerin bu alanlarda gerekli bilgi ve becerileri kazanması önemlidir. Ancak eğitimin niteliğini sınav sonuçları ve sayısal göstergeler üzerinden değerlendirmek, onun toplumsal, kültürel ve demokratik işlevlerini geri plana itiyor.
Eğitimin temel amacı, iş gücü piyasasının ihtiyaç duyduğu becerilere sahip bireyler yetiştirmekle sınırlandırılamaz. Eğitim; düşünen, sorgulayan, eleştiren, bilimsel bilgiye dayanan, farklılıklara saygı duyan, demokratik haklarının bilincinde olan ve toplumsal yaşamın dönüşümüne katılabilen bireyler yetiştirmeyi esas almalıdır.
Fransa’dan İngiltere’ye, Polonya’dan Macaristan’a kadar farklı ülkelerde müfredatın daraltılması, merkezî karar mekanizmalarının güçlendirilmesi ve öğretmenlerin pedagojik karar alma alanlarının sınırlandırılması tartışılıyor. Türkiye’de ise bu eğilimlere eğitim politikalarının siyasal ve ideolojik tercihler doğrultusunda şekillendirilmesi, bilimsel ve demokratik eğitimden uzaklaşılması, eğitimde dinselleştirme uygulamaları ve öğretmenlerin karar süreçlerinden dışlanması gibi sorunlar eşlik ediyor.
Farklı ülkelerde ortaya çıkan bu uygulamaların ortak sonucu, eğitimin toplumsal bir hak olarak ele alınmasından uzaklaşılarak ekonomik ve siyasal iktidarların önceliklerine göre düzenlenmesidir.
Oysa nitelikli eğitim, öğrencilerin akademik başarılarıyla birlikte eleştirel düşünme, bilimsel bilgiye erişim, toplumsal eşitlik, kültürel gelişim ve demokratik yaşam becerilerinin geliştirilmesini gerektirir.
Mesleki kararları merkezî otorite belirliyor
Toplantının öne çıkan gündemlerinden biri, öğretmenlik mesleğinin statüsü ve mesleki özerkliğin korunmasıydı. Avrupa’nın farklı ülkelerinde öğretmenlerin çalışma koşullarının ağırlaştığı, mesleki kararlarının giderek merkezî otoriteler tarafından belirlendiği ve öğretmenliğin teknik bir uygulama faaliyetine indirgenmeye çalışıldığı ifade edildi. Oysa öğretmenlik, önceden hazırlanmış bir müfredatı sınıfta aktarmaktan ibaret değildir. Öğretmen, öğrencilerin farklı ihtiyaçlarını değerlendiren, öğrenme süreçlerini planlayan, pedagojik yöntemleri belirleyen ve eğitimin niteliğine doğrudan katkı sunan temel öznedir.
Bu nedenle öğretmenlerin mesleki özerkliği, çalışma yaşamına ilişkin bir hak olmanın ötesinde, öğrencilerin nitelikli eğitim hakkının da güvencesidir. Öğretmenlerin müfredatın hazırlanmasına katılması, sınıf mevcutlarının azaltılması, sürekli ve nitelikli mesleki gelişim olanaklarının sağlanması, güvenceli çalışma koşullarının oluşturulması ve pedagojik kararlarının korunması eğitim politikalarının temel hedefleri arasında yer almalıdır.
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve UNESCO tarafından 1966 yılında kabul edilen Öğretmenlerin Statüsüne İlişkin Tavsiye Kararı, öğretmenlik mesleğinin hakları ve sorumlulukları açısından bugün de önemli bir uluslararası dayanak niteliğindedir. Avrupa Konseyi tarafından hazırlanan ve Aralık 2026’da ele alınması planlanan “Öğretmenlerin ve Öğretmenlik Mesleğinin Geleceğine İlişkin Beyaz Kitap” da bu açıdan önem taşıyor. Belgede öğretmenlerin eğitim politikalarının merkezine alınması, mesleki özerkliğin güçlendirilmesi, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, demokratik okul yönetimi ve sendikalarla etkili sosyal diyalog kurulması gibi konular öne çıkıyor. Ancak uluslararası belgelerde hakların tanımlanması yeterli değildir. Belirleyici olan, bu hakların ulusal eğitim politikalarına yansıtılması ve günlük okul yaşamında karşılık bulmasıdır.
Türkiye’de öğretmenlerin artan iş yükü, güvencesiz istihdam biçimleri, angarya uygulamalar, mesleki özerkliğe yönelik müdahaleler ve karar süreçlerinden dışlanması düşünüldüğünde, uluslararası düzeydeki bu tartışmaların ülkemiz açısından da doğrudan karşılığı bulunuyor.
Demokrasi ve eğitim
ETUCE toplantısında öne çıkan tartışmalardan biri de demokrasi ile eğitim arasındaki ilişkiydi. Dünyanın birçok yerinde demokratik hak ve özgürlüklerin daraltılması, toplumsal kutuplaşmanın derinleşmesi, ifade özgürlüğünün sınırlandırılması ve farklı kimliklere yönelik ayrımcı politikaların güçlenmesi eğitim alanını da etkiliyor. Demokrasi, seçimlerden ve biçimsel kurumlardan ibaret değildir. İnsanların yaşamlarını etkileyen karar süreçlerine katılabilmesini, düşüncelerini özgürce ifade edebilmesini, örgütlenebilmesini ve haklarını kullanabilmesini gerektirir.
Bu nedenle demokratik eğitim, ders kitaplarında demokrasi kavramına yer verilmesiyle sağlanamaz. Öğrencilerin düşüncelerini özgürce ifade edemediği, öğretmenlerin karar süreçlerine katılamadığı, okul yönetimlerinin hiyerarşik ilişkiler üzerinden şekillendiği bir eğitim sisteminde demokratik değerlerin gelişmesi mümkün değildir. Demokratik bir okul ise, öğrencilerin, öğretmenlerin, velilerin ve diğer tüm eğitim emekçilerinin söz ve karar hakkına sahip olduğu bir yaşam alanı olmalıdır.
Toplantıda öğretmenlerin toplumsal açıdan tabu haline getirilen konuları sınıfta ele alırken karşılaştıkları siyasal baskılar, veli müdahaleleri ve otosansür eğilimleri de değerlendirildi. Burada önemli bir ayrımın altını çizmek gerekiyor: Öğretmenin mesleki tarafsızlığı, insan hakları ihlalleri, ayrımcılık, şiddet ve eşitsizlik karşısında sessiz kalması anlamına gelmez. Mesleki tarafsızlık, farklı görüşlerin bilimsel ve pedagojik yöntemlerle ele alınmasını gerektirir. İnsan haklarını, barışı, eşitliği ve demokratik değerleri savunmak ise eğitimin temel sorumlulukları arasındadır.
Avrupa’daki tartışmalar, eğitimin içeriğine yönelik müdahalelerin Türkiye ile sınırlı olmadığını gösteriyor. Bazı ülkelerde yerel yönetimlerin, dinî yapıların ve siyasal aktörlerin özellikle biyoloji, tarih, cinsellik eğitimi ve toplumsal cinsiyet eşitliği gibi alanlarda bilimsel eğitim ilkeleriyle çatışan müdahaleleri gündeme geliyor. Bu müdahaleler karşısında öğretmenlerin bilimsel bilgiyi esas alabilmesi, öğrencilerin farklı düşüncelerle karşılaşabilmesi ve eğitim süreçlerinin ayrımcılıktan uzak biçimde yürütülmesi büyük önem taşıyor.
Kadın eğitim emekçilerinin karşılaştığı zorbalıklar
Toplantıda ETUCE Kadın Komitesi çalışmalarına ilişkin değerlendirmeler de önemli bir yer tuttu. Avrupa ülkelerinde öğretmenlik mesleğinde kadınların istihdam oranı yüksek olmasına rağmen yönetim ve karar alma mekanizmalarında aynı düzeyde temsil edilmedikleri ifade edildi. Bakım emeğinin eşitsiz dağılımı, kadın eğitim emekçilerinin karşılaştığı şiddet, taciz ve ayrımcılık da öne çıkan sorunlar arasında yer aldı. Bu tablo, toplumsal cinsiyet eşitliğinin müfredatta ele alınacak bir konu olmanın ötesinde, çalışma yaşamının ve sendikal örgütlenmenin bütün alanlarında gözetilmesi gerektiğini gösteriyor. Kadınların yönetim ve karar süreçlerine eşit katılımı, işyerlerinde şiddet ve tacize karşı etkili mekanizmaların oluşturulması, bakım yükünün toplumsal olarak paylaşılması ve güvenceli çalışma koşullarının sağlanması sendikal mücadelenin temel başlıkları arasında yer almalıdır. Eğitimde eşitlik mücadelesi, kadınların özgürlük ve eşitlik mücadelesiyle birlikte ele alınmalıdır.
Yapay zekâ ve eğitim
Eğitimde dijitalleşme ve yapay zekâ uygulamaları, Avrupa eğitim sendikalarının gündeminde giderek daha fazla yer tutuyor. Yapay zekâ, eğitim materyallerinin geliştirilmesinden bireyselleştirilmiş öğrenme olanaklarına kadar çeşitli alanlarda yeni imkânlar yaratabilir. Ancak bu teknolojilerin hangi amaçlarla ve kimlerin denetiminde kullanılacağı belirleyici önemdedir. Öğretmenlerin pedagojik özerkliğini zayıflatan, öğrencileri sürekli veri üreten bireylere dönüştüren, eğitim süreçlerini ticari şirketlerin algoritmalarına bağımlı hâle getiren ve öğretmen emeğini değersizleştiren bir dijitalleşme anlayışı kabul edilemez. Teknolojik dönüşüm, eğitim emekçilerinin haklarını ve öğrencilerin kişisel verilerini koruyan, kamusal denetime açık, insan merkezli bir anlayışla yürütülmelidir. Yapay zekâ, öğretmenin yerine geçecek bir mekanizma olarak değil, öğretmenin pedagojik kararlarını destekleyebilecek bir araç olarak değerlendirilmelidir. Teknolojinin sunduğu olanaklardan yararlanırken eğitimdeki mevcut eşitsizliklerin derinleşmesini önlemek de kamu sorumluluğunun parçasıdır.
Eğitimde sendika mücadelesi
Toplantının dikkat çekici tartışmalarından biri, sendikal hareketin demokrasi mücadelesindeki rolü ve siyasal bağımsızlık ilişkisi üzerineydi. Avrupa’da aşırı sağ hareketlerin güçlenmesi, otoriter yönetim anlayışlarının yaygınlaşması, göçmen karşıtlığı, ayrımcılık ve demokratik haklara yönelik müdahaleler, sendikaların ücret ve çalışma koşullarının ötesinde toplumsal sorumluluklarını da gündeme getiriyor. Sendikaların siyasi partilerden ve hükümetlerden bağımsız olması, temel demokratik değerler karşısında tarafsız kalmasını gerektirmez. Sendikal bağımsızlık; insan haklarını, örgütlenme özgürlüğünü, toplumsal cinsiyet eşitliğini, barışı, demokrasiyi, laikliği ve bilimsel eğitimi savunabilmenin temel koşullarından biridir. Bir sendikanın bağımsızlığı, herhangi bir siyasi iktidarın politikalarını eleştirmekten kaçınmasıyla değil, üyelerinin ortak hak ve çıkarları doğrultusunda kendi ilke ve kararlarıyla hareket edebilmesiyle anlam kazanır. Bu nedenle sendikaların mevcut politikalara tepki veren örgütler olmanın ötesine geçerek kendi eğitim politikalarını, demokratik toplum anlayışlarını ve alternatif çözüm önerilerini geliştirmeleri önemlidir. Bu çerçevede gerek mevcut üye sendikaların gerekse üyelik başvurusunda bulunacak sendikaların siyasal bağımsızlık, savaş ve militarizm karşıtlığı, ırkçılık ve her türlü ayrımcılıkla mücadele, toplumsal cinsiyet eşitliği, barış ve demokrasi konularında açık, kararlı ve tutarlı bir tutum benimsemelerinin ve bu ilkeler doğrultusundaki mücadelelerini sürdürmelerinin önemi vurgulandı.
Eğitim sorunları uluslararasılaşıyor
ETUCE toplantısının ortaya koyduğu önemli sonuçlardan biri, eğitim emekçilerinin yaşadığı sorunların giderek uluslararası nitelik kazanmasıdır. Eğitimin ticarileştirilmesi, öğretmenlerin iş güvencesinin zayıflatılması, eğitim harcamalarının kısıtlanması, performans odaklı değerlendirme sistemleri ve merkezî yönetim anlayışları farklı ülkelerde benzer sonuçlar doğuruyor.
Bununla birlikte her ülkenin tarihsel, toplumsal ve siyasal koşulları farklıdır. Türkiye’de eğitim emekçilerinin karşı karşıya olduğu sorunlar; demokratik hak ve özgürlükler, laiklik, anadilinde eğitim hakkı, toplumsal cinsiyet eşitliği ve sendikal haklar bakımından kendine özgü boyutlar taşımaktadır.
Uluslararası sendikal dayanışmanın anlamı, bu farklılıkları görmezden gelmek değil, ortak sorunlar karşısında ortak mücadele olanaklarını güçlendirmektir.
Avrupa Konseyi’nin öğretmenlik mesleğinin geleceğine ilişkin çalışmaları ve ETUCE’nin demokratik eğitim ile sendikal haklar alanındaki girişimleri, önümüzdeki dönemde bu dayanışmanın geliştirilebileceği alanlar arasında yer alıyor.
Ancak Avrupa kurumlarının hazırladığı belgeler ve belirlediği hedefler, eğitim emekçilerinin örgütlü mücadelesiyle desteklenmediği sürece sınırlı sonuçlar üretecektir. Bu nedenle uluslararası sendikal örgütlerin hükümetler ve Avrupa Birliği kurumları karşısında bağımsızlıklarını korumaları, güçlü bir demokratik işleyişe sahip olmaları ve eğitim emekçilerinin taleplerini karar süreçlerine taşıyabilmeleri büyük önem taşıyor.
Brüksel’deki ETUCE toplantısı, Avrupa’da eğitim alanında yaşanan dönüşümün pedagojik ve teknik boyutlarının yanında ekonomik, toplumsal ve siyasal bir mücadele alanı olduğunu bir kez daha gösterdi. Bugün eğitim üzerine yürütülen tartışmaların temelinde iki farklı yaklaşım bulunuyor.
Bir tarafta eğitimi ekonomik rekabetin, iş gücü piyasasının ve ölçülebilir performans hedeflerinin ihtiyaçlarına göre şekillendiren anlayış; diğer tarafta eğitimi kamusal bir hak, toplumsal eşitliğin aracı ve demokratik yaşamın temel unsurlarından biri olarak gören yaklaşım yer alıyor. Bu iki yaklaşım arasındaki gerilim; öğretmenlik mesleğinin statüsünden müfredatın içeriğine, okul yönetiminden eğitim finansmanına, teknolojinin kullanımından öğrencilerin demokratik haklarına kadar bütün alanlarda kendisini gösteriyor.
Bizim açımızdan eğitimin geleceği, piyasanın ihtiyaçlarına ne ölçüde yanıt verdiğiyle değil, toplumun bütün kesimlerine ne ölçüde eşit, özgür, demokratik ve nitelikli bir yaşam olanağı sunduğuyla değerlendirilmelidir.
Çocukların ve gençlerin eşit koşullarda eğitim hakkından yararlanabildiği, öğretmenlerin mesleki özerkliğinin güvence altında olduğu, öğrencilerin düşüncelerini özgürce ifade edebildiği, farklı kimliklerin ve anadillerinin yok sayılmadığı, kadınların eşit temsil edildiği, bilimsel bilginin esas alındığı ve eğitimin toplumsal sorumluluk olarak görüldüğü bir eğitim sistemi mümkündür.
Böyle bir eğitim sistemi, öğretmenlerin ve öğrencilerin olduğu kadar bütün toplumun ortak ihtiyacıdır.
