İran’da idamların halkı susturma aracı olduğunu söyleyen avukat Marzie Mohebi, cezaevlerinde siyasi tutsakların iradesini kırmak için sahte infazların uygulandığını, kadınların ve etnik grupların da idam mekanizmasının hedefinde olduğunu anlattı. Marzie Mohebi, ‘Kürtlere verilen idam cezaları daha çok siyasi niteliktedir’ dedi
İran cezaevlerinde neredeyse her gün yaşanan idamların yanı sıra hak ihlalleri de gündemden düşmüyor. Sağlık hakkına erişimden işkenceye, iletişim yasaklarından psikolojik şiddete kadar çok sayıda hak ihlali yayımlanan raporlara yansıyor. Rejim, özellikle siyasi tutsakların iradesini kırmaya dönük çeşitli işkence yöntemlerine başvururken, bunların başında sahte infazlar geliyor.

Avukat Marzie Mohebi, İran’daki cezaevlerinin durumuna ilişkin konuştu. Molla rejimi boyunca on binlerce kişinin idam edildiğini belirten Marzie Mohebi, “İran İslam Cumhuriyeti’nin yaklaşık yarım asırlık iktidarı boyunca uygulanmaya devam etti. Hiçbir zaman azalmadı, hatta bir gün bile durdurulmadı. İslam Cumhuriyeti, özünde ideolojik ve totaliter bir rejimdir. Varlığını korku salmaya, dehşet yaratmaya ve insanları öldürmeye borçludur. Rejim ne zaman kendisini zayıf hissetse veya halkın geniş çaplı protestolarını bastırmakta zorlanarak düşüşün eşiğinde olduğunu düşünse idamları artırmıştır. Bu rejimin çarkları idamlarla dönüyor” dedi.
‘İdamlar iktidarın gücünü kullanmasının en uç noktası’
İran’daki ocak ayı eylemlerinin rejimi sarstığına dikkat çeken Marzie Mohebi, “İdam cezası, yalnızca basit bir ceza hukuki meselesi veya suçları önlemeye yönelik bir araç değildir. Aksine, iktidarın gücünü kullanmasının en uç noktasıdır. Rejim, halkın geniş kitleler hâlinde sokaklara çıkmasıyla ve hatta bazı kentlerin düşmesiyle karşı karşıya kaldı. Bu gelişmeler rejim için yıkım tehlikesinin çanlarını çaldı. Rejim, hâlâ ayakta olduğunu, insanları öldürme konusunda kendisine atfettiği ilahi gücü hâlâ elinde tuttuğunu göstermek için idamları sürdürüyor. Halkı susturmak için idam cezalarını uyguluyor” ifadelerini kullandı.
‘İlahi bir had cezası olarak kabul ediliyor’
Rejimin “bağy”, “silahlı kalkışma (moharebe)” ve “yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak (ifsad fi’l-arz)” gibi suçlamalarla idam cezası vermesinin bir nedeni olduğunu söyleyen Marzie Mohebi, “Bu çerçevede idam, ilahi bir had cezası olarak kabul edilmektedir. Alt ve üst sınırı, ertelenmesi veya hafifletilmesi söz konusu olmayan bu cezanın uygulanması, hâkim açısından ilahi bir görev olarak görülmektedir. Bu tür suçlamalar, idam cezasına kutsallık atfetmenin yanı sıra daha fazla korku ve dehşet yaratmayı da amaçlamaktadır” dedi.
‘Her eylem casusluk olarak değerlendirilebilir’
Temmuz 2025’te İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik saldırılarının ardından çıkarılan “Casusluk ve Siyonist Rejim ile ABD ile İş Birliği Suçlarının Cezalarının Ağırlaştırılması Yasası”na dikkat çeken Marzie Mohebi, “Uluslararası yasa yapım standartlarının tamamına aykırı biçimde hazırlanan bu yasada, suç tanımları belirsiz ve son derece geniş tutulmuştur. Profesyonel casusluk ve düşmanla bilinçli iş birliği arasındaki sınırlar; sivil toplum faaliyetleri, gazetecilik, medyaya basit bilgi aktarımı, protestolara katılım ve hâkimin kanaatine göre İsrail rejimini güçlendirebilecek her türlü eylemle bir tutulabilecek şekilde ortadan kaldırılmıştır. Kişinin sorumluluk düzeyi ve eylemin sonuçlarıyla orantılı olmaksızın idam ve tüm mal varlığına el konulmasının öngörülmesi, cezada orantılılık ilkesini ihlal etmektedir. Düşman devletlerin belirlenmesinin Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi’ne bırakılması, yargısal ölçütlerin bağımsızlığını zedelemektedir. Yargılamaların hızlandırılması ve savunma için tanınan sürenin kısıtlanması da adil yargılanma hakkını tehdit etmektedir. Bu yasa öyle bir şekilde hazırlanmıştır ki hâkim, istediği her eylemi casusluk olarak değerlendirebilir. Oysa sanık ile başka bir rejim arasında en ufak bir bağlantı bulunmadığı gibi, böyle bir amaç da söz konusu olmayabiliyor. Gençler, örneğin bir ağacı yakmakla suçlanarak idam ediliyor” değerlendirmesinde bulundu.
‘Kadınlar hem yaşamlarından hem de adaletten mahrum bırakılıyor’
Son dönemlerde kadınlara yönelik idamların arttığını belirten Marzie Mohebi, idam edilen kadınlara ilişkin net bir istatistiğin ise bulunmadığını söyledi. Mohebi, “Yalnızca son dönemde kadınların siyasi suçlamalarla idama mahkûm edilmesinin arttığını söyleyebiliriz” dedi.
Son dönemlerde özsavunma gerçekleştiren çok sayıda kadının idam edildiğini kaydeden Marzie Mohebi, “İran yargı sisteminde, kadın bedeninin günahın ve sapkınlığın ortaya çıktığı bir zemin olduğu yönünde ideolojik bir ön kabul bulunmaktadır. Bu nedenle bütün davalarda yargılama bu ön kabul üzerinden yürütülmektedir. Suudi Arabistan’ın kabileci dönemine ait fıkıh kurallarının İran hukukuna hâkim olması, bu durumun temel nedenidir. İslam Ceza Kanunu’nun had cezalarına ilişkin bölümündeki düzenlemelerin tamamı, o döneme ait fıkhi hükümlere dayanmaktadır. Örneğin, kocası tarafından öldürülen bir kadının davasında hâkimin, kadının anne ve babasının da bulunduğu ortamda kocaya yönelttiği ilk sorunun şu olduğunu gördüm: ‘Karınızdan şüpheleniyor muydunuz? Size ihanet ediyor muydu?’ Yani öldürülen kadının cesedine bile saygı gösterilmiyor. Bir erkek öldürüldüğünde ise yargılama ve değerlendirme tam tersine işliyor” ifadelerini kullandı.
‘Beluçlar uyuşturucu suçlarıyla idam ediliyor’
İdam istatistiklerinde Beluç tutsakların daha yüksek oranda yer aldığını söyleyen Marzie Mohebi, şunları belirtti:
“Devrimin başlangıcından bugüne kadar idam mekanizmasının başlıca kurbanları olduklarını söylemek gerekir. Neden? Çünkü yoksullar. Çoğunun nüfus kaydı ve kimliği bulunmuyor; idam edilmeleri düşük maliyetli oluyor. Yoksulluk, insanları uyuşturucu alım satımına yöneltiyor. Uyuşturucu suçları nedeniyle verilen idam cezaları da uyuşturucu ticaretinin hacmine, kârına ve zararına bağlı olarak şekilleniyor. Uyuşturucu suçlarına ilişkin idamlar, rejimin Birleşmiş Milletler’den para almak için kullandığı bir pazarlık aracıdır. Bu nedenle idam edilenlerin en büyük bölümünü her zaman Beluclar oluşturuyor ve bu idamların çoğu uyuşturucu suçlarıyla bağlantılı oluyor.”
‘Kürtlerin idamları siyasi nitelikte’
Kürtlere yönelik idamların siyasi saiklerle verildiğini vurgulayan Marzie Mohebi, “Kürtler açısından durum farklıdır. Kürtlere verilen idam cezaları daha çok siyasi niteliktedir” dedi.
‘Boyunlarına ilmek geçiriliyor, itiraf etmeleri isteniyor’
İşkencenin olağanlaştığını dile getiren Marzie Mohebi, “İşkence, İran’daki yargılama sürecinin temel unsurlarından biridir. Hırsızlık, dolandırıcılık, hatta cinayet gibi adli suçlarda sanıklar ağır şekilde dövülüyor. Birçok kişi mahkemeye çıkarılmadan önce öldürülüyor ve bundan kimsenin haberi olmuyor. Siyasi tutsaklara yönelik işkence ise bazen psikolojik, bazen de fiziksel oluyor. Yaygın psikolojik işkence yöntemleri arasında uzun süre hücre hapsinde tutma ve sahte infaz uygulamaları bulunuyor. Siyasi suçlardan yargılanan kişiler, gözleri bağlı şekilde defalarca darağacına götürülüyor. Boyunlarına ilmek geçirilerek asılıyor, boğulmalarına ramak kala aşağı indiriliyor ve kendilerine ‘Şimdi itiraf et’ deniliyor. Fiziksel işkence olarak tecavüz, uzun süreli dayak, kol ve bacakların, kaburgaların kırılması gibi uygulamalar oldukça yaygın ve olağan hâle gelmiş durumda” diye belirtti.
‘İdamı hükümet açısından daha maliyetli hâle getirmek gerekiyor’
İdamlara karşı hem İran’da hem de uluslararası kamuoyunda ortak mücadele yürütülmesi gerektiğini söyleyen Marzie Mohebi, şöyle devam etti:
“İdam uygulamasını hükümet açısından daha maliyetli hâle getirmek dışında yapılabilecek pek bir şey yoktur. Bu sorumluluk uluslararası insan hakları kuruluşlarının omuzlarındadır. Ancak ne yazık ki bu kuruluşların ne ciddi bir kararlılığı ne de girişimlerinin uygulanmasını sağlayacak bir güvencesi bulunmaktadır.”
Marzie Mohebi hakkında
İran’da yaklaşık 30 yıl avukatlık yapan Marzie Mohebi, kadın hakları alanında çalışmalar yürüttü. Birkaç kadın avukatla birlikte İran Sura Kadın Hukukçular Derneği’ni kurdu. Dernekte başkanlık görevini yürüten Mohebi, kadınlara hukuki destek sundu. Jîna Emînî’nin katledilmesinin ardından aktivistlere yönelik çalışmaları nedeniyle Meşhed Devrim Mahkemesi tarafından hapis cezasına çarptırıldı ve bütün mal varlıklarına el konuldu. İran’daki yargı baskısı karşısında Fransa’ya göç etmek zorunda kaldı. Fransa’da da İran’daki tutsaklara ilişkin çalışmalarını sürdüren Mohebi, DÎNA (İranlı Kadın Avukatlar Dünya Ağı) isimli sivil toplum kuruluşuna başkanlık ediyor.
Haber: Berivan Kutlu \ MA









